Հայաստանյայց Եկեղեցու ժողովներ

ԱԶԳԱՅԻՆ- ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՆԵՐ

Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու Ազգային-Եկեղեցական ժողովների մասին ավելի մանրամասն տեղեկություններ ստանալու համար առաջարկվում է գրականության հետեւյալ ցանկը.

Մաղաքիա Արք. Օրմանյան, Ազգապատում, Ս. էջմիածին, հ. Ա-Դ, 2001 թ.:

Մաղաքիա Արք. Օրմանյան, Հայոց եկեղեցի, Երեւան, 1993:

Միքայել Չամչյան, Հայոց պատմություն, հ. 1-3, Երեւան, 1985:

Ն. Մելիք-Թանգյան, Հայոց եկեղեցական իրավունք, Շուշի, 1903:

Եզնիկ վարդապետ Պետրոսյան, Հայ եկեղեցու պատմություն, մասն Ա, Ս. Էջմիածին, 1996:

«Գիրք թղթոց», Թիֆլիս, 1901:

Կանոնագիրք Հայոց, հ. 1-2, Երեւան, 1971:

Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երեւան, 2002:

Աշտիշատի Ա, Բ, Գ ժողովները (352 թ., 354 թ., 435 թ.)

Աշտիշատի Ա ժողովը գումարվել է Ներսես Մեծի կողմից, Աշտիշատում` քննարկելու համար եկեղեցու բարեկարգության ու դավանության որոշակի հարցեր: 354 թ. հրավիրվել է նաեւ Բ ժողովը, նույն հարցերի քննարկումը շարունակելու համար: Ժողովներն ընդհանուր բարեկարգության համար նախ ընդունել են առաքելական կոչված կանոնները եւ ապա, տեղական առանձնահատկությունները հաշվի առնելով, սահմանել են որոշակի կանոններ: Ահա դրանցից մի քանիսը.

  • Հարմար վայրերում հիմնել աղքատանոցներ ու որբանոցներ:
  • Գյուղերում ու ավաններում հիմնել հյուրանոցներ, որպեսզի հյուրերը եւ օտարները անօթեւան չմնան:
  • Բացել հիվանդանոցներ ու ուրկանոցներ (բորոտանոցներ): Այս բարեգործական հաստատությունները պահելու համար ժողովը սահմանեց հարկեր` գյուղացու ստացած բերքից, անասուններից եւ այլն, ու նշանակվեցին տեսուչներ` խնամակալական գործն իրականացնելու համար:
  • Արգելել հեթանոսական սովորություններով մահացածներին թաղելը, հանդերձները պատռելը, բարձրաձայն ողբալը: Սրանք եւ նմանատիպ գործողություններով ժխտվում է հավատը հարության, հանդերձյալ կյանքի հանդեպ:
  • Ամուսնական կյանքում հավատարիմ լինել միմյանց, խուսափել մերձավոր ամուսնություններից:
  • Հեռու մնալ հարբեցողությունից, անբարոյականությունից, սպանություն կատարելուց եւ այլն:
  • Հիմնել վանքեր եւ կուսանոցներ:

Գ ժողովը հրավիրվել է 435 թ. Սահակ Ա Կաթողիկոսի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի ջանքերով` քննելու համար Եփեսոսի Գ Տիեզերական ժողովի որոշումները, որոնք ընդունվեցին:

Շահապիվանի ժողովր (444թ.)

Հրավիրել է Հովսեփ կաթողիկոսը, որին ներկա են եղել 20 եպիսկոպոս, երեւելի հոգեւորականներ, ինչպես նաեւ Վասակ մարզպանը, Վահան հազարապետը, Վարդան Մամիկոնյանը եւ բազմաթիվ այլ նախարարներ:

Պատմության մեջ ժողովը հայտնի է իր ընդունած որոշումների խստությամբ, մանավանդ մծղնեական աղանդավորների վերաբերյալ, որոնք Մաշտոցի ու Սահակի մահվանից հետո շատ էին աշխուժացել: Ժողովն ընդունել է 20 կանոն, որոնց մեծ մասը վերաբերում է եկեղեցականներին` եպիսկոպոսներին, քահանաներին, սարկավագներին: Դրանք կանոնակարգում են եկեղեցականների ներքին կյանքը եւ սահմանում խիստ պատիժներ` խախտելու դեպքում: Այդ կանոններով սահմանվում է ամուսնանալու թույլատրելի աստիճանները (մինչ չորս պորտ հեռու լինելը, կանոն 13), աշխարհականներին եւ հոգեւորականներին խստիվ արգելվում է գնալ վհուկների ու կախարդների մոտ: Խիստ են եղել նաեւ մծղնեականներին վերաբերող կանոնները (19-20):

Այս ժողովի խստությամբ, հավանաբար, ենթադրվում էր մեկընդմիշտ վերջ տալ նորաստեղծ եկեղեցու համար վտանգ ներկայացնող երեւույթներին:

Շահապիվանի ժողովը սկիզբ դրեց հայ եկեղեցական-քաղաքական իրավունքի ձեւավորմանը եւ, փաստորեն, նրա որոշումները առաջին դատաստանագիրքը կարելի է համարել հայոց մեջ:

Արտաշատի ժողովը (449թ.)

Այն հայտնի պատասխանը տվեց Հազկերտի նամակին: Ժողովի որոշմամբ ժողովուրդը եւ Հայ Եկեղեցին պատրաստվեցին Վարդանանց պատերազմին: Եղիշեի պատմության մեջ մանրամասնորեն ներկայացված է այդ որոշում- նամակի բովանդակությունը:

Դվինի Ա Ժողովը (506թ.)

Ժողովը հրավիրվեց Բաբգեն Ոթմսեցի Կաթողիկոսի օրոք Վրաց եւ Աղվանից Կաթողիկոսների մասնակցությամբ, որպեսզի ճշտվի Եկեղեցու դիրքորոշումը Քաղկեդոնի ժողովի վերաբերյալ: «Գիրք Թղթոցը» հիշատակում է ժողովի մասնակից 20 եպիսկոպոսի եւ 14 աշխարհիկ նախարարի: Կարծես հայոց մեջ արդեն կանոն էր եկեղեցական ժողովներին աշխարհիկներին մասնակից դարձնելը:

Դվինի Բ ժողովը (551թ.)

Այն հրավիրեց Ներսես Բ Բագրեւանդցին, ուր սահմանվեցին բարեկարգման որոշակի կանոններ եւ հաստատվեց հայոց տոմարը:

Ժողովին մասնակցել են 18 եպիսկոպոս, նախարարներ: Այս ժողովում պաշտոնապես մերժվել է Քաղկեդոնի ժողովի որոշումները, եւ այդպիսով վերջնականապես խզվել է կապը քաղկեդոնական եկեղեցիների հետ: Վերստին որոշվել է Ս. Ծնունդը նշել հունվարի 6-ին: Ընդունվել է «Ուխտ միաբանության հայոց աշխարհիս» գրությունը, նզովվել է նեստորականությունը, պավլիկյանների շարժումը, մծղնեականությունը: Ընդունված 37 կանոնները զետեղված են «Կանոնագիրք Հայոց»-ում` որպես «Կանոններ Ներսես կաթողիկոսի եւ Մամիկոնեից Ներշապուհ եպիսկոպոսի»: Ահա մի քանիսն այդ կանոններից. ԺԶ կանոնը արգելում է կանանց մկրտության ժամանակ քահանայի կողքին կանգնել եւ սպասավորություն անել, ԺԹ կանոնի համաձայն, եթե քահանան որեւէ մեկի խոստովանությունը ուրիշին հայտնում է, ապա պետք է կարգալույծ արվի, իսկ ԻԹ կանոնը արգելում է աղանդավորներին տուն ընդունելը եւ օթեւան տալը:

Դվինի Գ ժողովը (609-610թթ.)

Այս ժողովը գումարվել է Աբրահամ Ա Աղբաթանեցու եւ Սմբատ Բագրատունի իշխանի օրոք, հոգեւորականների եւ աշխարհականների մասնակցությամբ: Վրաց եկեղեցին բաժանվել էր հայ եկեղեցուց, եւ կաթողիկոսը բազում գրություններով դիմել էր վրաց Կյուրիոն կաթողիկոսին: Այդ հարցի հանդեպ Հայ Եկեղեցու վերաբերմունքը ճշտելու համար հրավիրվեց այս ժողովը: Աբրահամ կաթողիկոսը ժողովից հետո «Շրջաբերական թուղթ» էր գրել` ուղղված ժողովրդին, նզովել էր Կյուրիոնին, նրա համախոհներին: Այս ժողովը կանոններ չի սահմանել, միայն զրկել է վրացիներին հայոց հաղորդությունից:

Կարնո ժողովը (633 թ.)

Ժողովին հանդիպել են Հերակլ կայսրը եւ Հայոց Եզր Կաթողիկոսը` քննարկելու հայ-բյուզանդական եկեղեցական հարաբերությունները: Ընդունվել է Միակամության վարդապետությունը, որպես կամուրջ Քաղկեդոնի եւ այն չընդունողների միջեւ: Սակայն հետագայում այդ վարդապետությունից հրաժարվել են Զ Տիեզերական ժողովում: Այն հայոց մեջ ոչ մի դավանական հիմք չգտավ: Փաստորեն այդ Խոստովանության գիրը, որի տակ ստորագրել էր Եզր Կաթողիկոսը, ավելի շատ քաղաքական պարտադրանք էր, քան կրոնական համոզմունք:

Դվինի Դ ժողովը (645թ.)

Այն գումարվել է Ներսես Գ Տայեցու օրոք, մասնակցել է 17 եպիսկոպոս, նախարարներ: Ընդունվել է 12 կանոն (Կանոնագրքում` «Կանոն Դվինի սուրբ ժողովի» անունով): Դրանք եկեղեցու ներքին կյանքը կարգավորող սկզբունքներ են սահմանում, ինչպես նաեւ մատնանշում են Եկեղեցու առաջնորդների իրավունքները:

Դվինի Ե ժողովը (648 թ.)

Ժողովը, որին մասնակցել են բոլոր եպիսկոպոսներն ու նախարարները հրավիրվել է Ներսես Գ Տայեցու օրոք: Այդ ժողովը պատասխան էր տալու քաղկեդոնականությունն ընդունելու վերաբերյալ բյուզանդական կայսեր նամակին: Ժողովը որոշել է նաեւ հավատի ձեռնարկ պատրաստել հայերի համար, որպեսզի նրանք պատրաստ լինեն պատասխանելու քաղկեդոնականներին: Այդ ամենով հանդերձ Դվինի Ե ժողովը սահմանել է 12 կանոն, որոնք կարգավորում էին եպիսկոպոսների իրավունքներն ու պարտականությունները, քահանաների դրամական ապահովության խնդիրը: Ամուսնական իրավունքի ոլորտում թույլատրել էր երկրորդ ամուսնությունը միայն այն դեպքում, երբ ամուսիններից մեկն օտարության ու անհայտության մեջ յոթը տարուց ավել է ապրել:

Պարտավի Ա ժողովը (709թ.)

Այն գումարվեց Աղվանից կաթողիկոս Ներսես Բակուրի` քաղկեդոնականությանը հարելու պատճառով: Եղիա կաթողիկոսի ջանքերով դավանության թուղթ կազմվեց, որով դավանական բոլոր հարցերում հաստատվում է Հայոց եւ Աղվանից եկեղեցիների միությունը :

Դվինի Զ Ժողովը (719-720թթ.)

Այս ժողովը գումարվել է Հովհաննես Գ Օձնեցու օրոք: Այն կարգի է բերել ցաքուցրիվ կանոնական որոշումները եւ կազմել է «Կանոնագիրքը»: Սահմանվել է 32 կանոն, որոնցով կարգավորվել են ժամերգությունների կարգը, որոշ ծիսական կանոններ, վերահաստատվել է Ս. Ծնունդն ու Մկրտությունը, ի տարբերություն հույների, միեւնույն օրը` հունվարի 6-ին նշելու կարգը: Ընդդեմ աղանդավորական շարժումների (պավլիկյաններ, երեւութականներ եւ այլն) կանոններ է սահմանվել, պատվիրվել է օծված խաչը եւ Փրկչական պատկերները պատվել, հեռու մնալ աղանդավորներից (29-րդ եւ 32-րդ կանոններ):

Մանազկերտի ժողովը (719թ.)

Քննարկել է Հայ եւ Ասորի Եկեղեցիներում ծագած դավանաբանական որոշակի հարցեր, որոնք տանում էին բաժանման: Այս ժողովին մասնակցել է նշանավոր հայ աստվածաբան Խոսրովիկ թարգմանիչը: ժողովի նպատակն էր հարթել երկու եկեղեցիների տարաձայնությունները` Փրկչի մարմնի անապականության վարդապետության հարցում: Ասորիները մեղադրում էին հայերին Հուլիանոս Հալիկառնասցու ուսմունքին հետեւելու մեջ, իսկ հայերն էլ իրենց հերթին մեղադրում էին ասորիներին Սեւերիոս Անտիոքացու ուսմունքին հետեւելու համար: Ժողովը սահմանել է 10 նզովք, որոնք դատապարտել են Հուլիանոս Հալիկառնասցու եւ Սեւերիոս Անտիոքացու վարդապետությունները եւ նրանց հետեւորդներին ու վերստին հաստատել է Սուրբ Երրորդության ուղղափառ վարդապետությունը: Արդյունքում Հայ եւ Ասորի Եկեղեցիների միջեւ կնքվել է դավանական միություն:

Պարտավի Բ ժողովը (768թ.)

Գումարվեց Սիոն Ա Բավոնեցու օրոք, որին մասնակցեցին նաեւ Աղվանից Եկեղեցու ներկայացուցիչները, քանի որ Պարտավն Աղվանից կաթողիկոսության աթոռանիստն էր: ժողովն ընդունել է 24 կանոն, որոնք վերաբերում են եկեղեցական կարգ ու կանոնին, եկեղեցականների իրավունքներին ու պարտականություններին: Օրինակ, 11-րդ կանոնն արգելել է հեթանոսների հետ ամուսնությունը, 13-րդը` երրորդ ամուսնությունը, 16-րդը` ազգականների միջեւ ամուսնությունը` մինչեւ 4-րդ սերունդ: Իսկ 24-րդ կանոնը սահմանել է Հին Կտակարանի կանոնը:

Շիրակավանի ժողովը (862թ.)

Այս ժողովը գումարելու առիթը Փոտ պատրիարքի հայերին ուղղված նամակն էր` քաղկեդոնականություն ընդունելու մասին: Կ. Պոլսի Փոտ պատրիարքը բազմիցս փորձել էր իր ենթակայության տարածքում բնակվող հայերին քաղկեդոնական դարձնել եւ հալածանք էր սկսել հայերի դեմ: Զաքարիա Ա Ձագեցին նամակ գրեց Փոտին` ապացուցելով, որ հայոց դավանանքը համահունչ է Տիեզերական առաջին երեք ժողովների որոշումներին: Փոտը պատասխան նամակում փորձեց ապացուցել Քաղկեդոնի ուղղափառությունը եւ դարձյալ առաջարկեց հայերին քաղկեդոնականությունն ընդունել: Շիրակավանի ժողովը մերժեց Փոտի առաջարկը եւ, 15 նզովքներում բովանդակելով Հայ Եկեղեցու դավանանքը, պատասխանն ուղարկեց Փոտին:

Հարքի Ա եւ Բ ժողովները (1002թ., 1051թ.)

Այս ժողովները նզովեցին թոնդրակյան շարժումը: Ա ժողովը բանադրեց նաեւ Հարքի Հակոբ եպիսկոպոսին` մեղադրելով նրան թոնդրակյան շարժման համակիր լինելու մեջ: Այս ժողովները ռազմավարական նշանակություն ունեցան` կասեցնելով աղանդավորական շարժման հետագա տարածումը Հայաստանում:

Սեւ Լեռան ժողովը (1114թ.)

Այն կոչված էր լուծելու Հայրապետական Աթոռի շուրջ ծավալված վեճը: Գրիգոր Ա Պահլավունի կաթողիկոսի դեռահաս լինելը պատրվակ դարձնելով, Աղթամարի եպիսկոպոս Դավիթ Արծրունին մի քանի համակիր եպիսկոպոսների ձեռամբ ձեռնադրվել էր հակաթոռ կաթողիկոս: Ժողովին մասնակցում էին 2500 հոգեւորականներ, իշխաններ, նախարարներ, աշխարհականներ: Ժողովն օրինական կաթողիկոս է ճանաչել Գրիգոր Ա Պահլավունուն: Դավիթը, չընդունելով այդ վճիռը, Աղթամարում հիմնադրում է Աղթամարի կաթողիկոսությունը: Այս ժողովի որոշումով Հայոց կաթողիկոսի ընտրությունը վավերական է համարվել միայն բուն Հայաստանի չորս եպիսկոպոսական աթոռների համաձայնության դեպքում (Բջնի, Հաղպատ, Արտազ, Տաթեւ):

Հռոմկլայի ժողովը (1179թ.)

Ժողովը գումարվեց Գրիգոր Տղայի օրոք` քննելու համար Հայ եւ Հույն Եկեղեցիների միության խնդիրները: Մինչ սրվել էր երկու Եկեղեցիների հարաբերությունները, հույները պահանջում էին քաղկեդոնական բանաձեւերի եւ հետագա Տիեզերական ժողովների ընդունումը, իսկ հայերը դեմ էին եւ ապացուցում էին Հայ Եկեղեցու ուղղափառությունը: Այս ժողովին ներկա էին 33 հոգեւորականներ` Մեծ Հայքից, Կիլիկիայից: Ներկա էր նաեւ Աղվանից կաթողիկոսը եւ ասորիների պատրիարքի ներկայացուցիչը: ժողովին ներկա էր երկու Եկեղեցիների հաշտության ու խաղաղության ջերմ պաշտպան Տարսոնի եպիսկոպոս Ներսես Լամբրոնացին: Այս ժողովը մի կողմից նզովեց ծայրահեղ միաբնակությունը եւ մյուս կողմից մերժեց նաեւ երկբնակությունը, երկու կամք, երկու ներգործություն քարոզող վարդապետությունը` հավատարիմ մնալով Հայ Եկեղեցու ավանդական դավանանքին:

Տարսոնի ժողովը (1196թ.)

Այն գումարվեց Գրիգոր Զ Ապիրատի օրոք, դարձյալ հայ-հույն եկեղեցական հարաբերությունների խնդրի քննարկման նպատակով: Հույների առաջարկները ընդունվեցին ժողովականների կողմից: Այդ քայլի ջատագովն էր Ներսես Լամբրոնացին, որն այդ ժամանակ փրկության միակ ելքը դրանում էր տեսնում: Բայց հայերի կողմից էլ առաջարկվեցին որոշ կետեր, որոնք չընդունվեցին հույների կողմից: Այս ժողովին Մեծ Հայքի ոչ մի վարդապետ չէր մասնակցում:

Սսի եկեղեցական ժողովները գումարվել են XIII-XIV դդ., Կիլիկիայի Տայոց թագավորության Սիս մայրաքաղաքում:

Ա ժողով (1204թ.)

Հրավիրվել էր Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ: Քննարկվել են ծիսական հարցեր եւ ընդունվել է ութ կանոն:

Իվանե եւ Զաքարե եղբայր իշխանները ժամանակի ազդեցիկ դեմքերից էին, եւ Իվանեի հունադավանություն ընդունելը լուրջ վտանգ կարող էր հանդիսանալ Հայոց եկեղեցու անկախության համար, թե° եկեղեցական, թե° քաղաքական ոլորտում: Ուստի Հովհաննես Զ Սսեցի կաթողիկոսը ընդառաջ գնաց Զաքարեին` քննության դնելով նրա առաջարկները: Ընդունված ութ կանոնները թույլատրում էին.

  • Ս. Պատարագը մատուցել նաեւ բացօթյա` վրանի տակ` ինչպես վրացիները :
  • Ավետումը տոնել ապրիլի 6-ին, Վերափոխումը` օգոստոսի 15-ին, Խաչվերացը` սեպտեմբերի 14-ին` ինչպես վրացիները:
  • Պատկերներին հարգանք մատուցել:
  • Ս. Պատարագներ մատուցել ոչ միայն ննջեցյալների համար, այլ նաեւ ապրողների համար` ինչպես վրացիները, հույները եւ ասորիները:
  • Արգելել հայ կրոնավորներին միս ուտել` վրացիների մեղադրանքը կարճելու համար:
  • Պատվիրել հայ կրոնավորներին վանքերում ապրել ու սեփականություն չունենալ:

Ինչպես տեսնում ենք հայոց համար պարտադրված այս կանոններն ընդունվել էին Հայ Եկեղեցու ինքնուրույնությունը ապահովելու ու ավելորդ հակամարտությունից խուսափելու համար: Բայց արեւելյան վարդապետներից շատերը լսել անգամ չուզեցին այդ ժողովի որոշումների մասին, դժգոհությունն ավելացավ եւ հոգեւորականները երկու բանակի բաժանվեցին (չընդունողներից էր հայտնի Գրիգոր Տուտեորդին):

Զաքարե ամիրսպասալարն այդ վեճը հարթելու համար Անիում ժողով հրավիրեց` արեւելյան վարդապետների մասնակցությամբ (նրանցից էր Մխիթար Գոշը): Ժողովը մերժեց Սսի ընդունած որոշումները` համարելով այն քաղկեդոնականության ընդունում: Բայց Զաքարեն շարունակեց վրաց բանակում ծառայող հայերի նկատմամբ կիրառել ժողովական կանոնները:

Սսի Բ ժողովը (1243թ.)

Այն կոչված էր կարգավորելու այդ ժամանակ աշխարհականների ու հոգեւորականների բարքերում տեղ գտած բացասական երեւույթները: ժողովն ընդունեց 24 կանոն, կասեցնելով այդ չարիքի տարածումը: Ի մասնավորի որոշվեց մերձամուսնությունների թույլատրելի պորտերի աստիճանը, սահմանելով այն 6 (մինչ այդ թույլատրելի էր 4-ը), փեսան պետք է 14 տարեկանից մեծ լիներ, իսկ հարսը` 12, դատապարտվում էր պոռնկութունը, շնությունը:

Սսի Գ ժողովը (1251թ.)

Այն նվիրված էր filioque-ի վարդապետության քննությանը` որն ավելի առաջ առաջարկել էր Հռոմի պապը: ժողովը վերջնական վճիռ չկայացրեց եւ Հռոմի պապի առաջարկը ուղարկվեց արեւելյան վարդապետներին` այն քննելու համար: Արեւելյան վարդապետները վերջնականորեն մերժեցին եւ չընդունեցին այդ բանաձեւումները:

Սսի Դ ժողովը (1289թ.)

Այս ժողովն ավելի քաղաքական խնդիր լուծեց, քան եկեղեցական: Կոստանդին Բ Կատուկեցի Կաթողիկոսը Հռոմի Նիկողայոս Դ պապի` հայերի հռոմեադավանություն ընդունելու առաջարկին ընդդիմացավ, որի համար էլ Հեթում թագավորը եւ Գրիգոր եպս. Անավարզեցին, հրավիրեցին այս ժողովը եւ Կաթողիկոսին գահընկեց հռչակեցին:

Սսի Ե ժողովը (1307թ.)

Այն քննել է Կղեմես IV պապի` հայերին ռազմական օգնություն ցույց տալու դիմաց հռոմեադավանություն ընդունելու մասին առաջարկը: Լեւոն Դ թագավորի եւ նորընտիր Կոստանդին Գ Կեսարացու ճնշմամբ ժողովն ընդունեց հռոմեադավանությունը, եւ փաստորեն միացավ Հռոմի Եկեղեցուն: Արեւելյան վարդապետներն ընդդիմացան այդ որոշումներին եւ չենթարկվեցին: Սկսվեց ըմբոստության մի շրջան, որին հետեւեցին Սսի Զ եւ Ադանայի ժողովները:

Սսի Զ ժողովը (1309թ.)

Մերժեց Սսի Ե ժողովի (1307թ.) որոշումները, եւ նորընտիր Օշին թագավորը սկսեց հալածել ժողովականներին ու Սսի Ե ժողովի որոշումները չընդունողներին:

Ադանայի ժողովը (1316թ.)

Այս ժողովը վերահաստատել էր Սսի Ե ժողովի որոշումները` Հայ Եկեղեցին Կաթոլիկ Եկեղեցուն միացնելու համար: Այս որոշումներն էլ դարձյալ չընդունվեցին արեւելյան վարդապետների կողմից եւ, փաստորեն, մնացին թղթի վրա:

Սսի Է ժողովը (1345թ.)

Ժողովը հրավիրվել էր Մխիթար Ա Գռներցու կողմից եւ ակնկալելով ռազմական օգնություն արեւմուտքից, ձեւականորեն ընդունել էր Կաթոլիկ Եկեղեցուն միանալու` Հռոմի պապի առաջարկը: Սակայն օգնությունը չստանալու եւ ընդդիմության սաստկանալու պատճառով այս ժողովի որոշումներն էլ մնացին անկատար:

Սսի Ը ժողովը (1361 թ.)

Այն հրավիրել էին Կոստանդին Դ թագավորը եւ Մեսրոպ Ա Արտազեցի Կաթողիկոսը: Ժողովը չեղյալ հայտարարեց Սսի Ե եւ Ադանայի ժողովի որոշումները, վերացրեց բոլոր նորամուծությունները եւ վերահաստատեց Հայ Եկեղեցու դավանանքին հավատարիմ մնալու պատգամը:

էջմիածնի Ազգային-եկեղեցական ժողովը (1441թ.)

Այն որոշեց Հայրապետական Աթոռը Սսից տեղափոխել Վաղարշապատ` Ս. էջմիածին: Դրանով վերջ դրվեց Հայրապետական Աթոռի դեգերումներին եւ ցայսօր այն գտնվում է Ս. էջմիածնում: