Քույր եկեղեցիներ

 ՀԱ­ՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ԵՎ ԲՅՈՒ­ԶԱՆ­ԴԻ­Ա­ՅԻ ԵԿԵ­ՂԵ­ՑԻ­ՆԵ­ՐԻ ՄԻ­ՈՒ­ԹՅԱՆ ՓՈՐՁ ՄԻԱԿԱՄՈՒ­ԹՅԱՆ ՎԱՐ­ԴԱ­ՊԵ­ՏՈՒ­ԹՅԱՆ ՀԻ­ՄԱՆ ՎՐԱ

           

            Է դա­րի սկզ­բին ծա­վալ­ված պարս­կա-բյու­զան­դա­կան պա­տ­ե­րազ­մը Հե­րա­կլ կայ­սեր /610-641/ հե­րո­սա­կան ջան­քե­րի շնոր­հիվ ավար­տ­վում է Բյու­զան­դի­ա­յի հաղ­թա­նա­կով: Կայս­րու­թյան արե­ւե­լյան նա­հան­գ­նե­րի` Ասո­րի­քը« Պա­ղես­տի­նի« Հա­յաս­տա­նի բնակ­չու­թյու­նը մե­ծա­մա­սամբ մի­ա­բ­նակ էր: Քա­ղա­քա­կան նկա­տա­ռում­նե­րով« որ­պես­զի Ասո­րի­քը« Պա­ղես­տի­նը« Եգիպ­տո­սը« ին­չու չէ նա­եւ Հա­յաս­տա­նը ավե­լի սեր­տո­րեն կապ­վեն Բյու­զան­դի­ա­յին« կայս­րը սկ­սում է սի­րա­շա­հել մի­ա­բ­նակ­նե­րին: Այս­պես« նա Կ© Պո­լ­սի պատ­րի­արք է նշա­նա­կում մի­ա­բ­նակ Հա­կո­բի­կյան Սեր­գի­ո­սին« Ան­տի­ո­քի պատ­րի­արք` ասո­րի մի­ա­բ­նակ­նե­րի կա­թո­ղի­կո­սին« ցան­կա­նա­լով այդ­պի­սով ասո­րի­նե­րին մի­աց­նել Ան­տի­ո­քի պատ­րի­ար­քու­թյան հետ« իսկ Ալեք­սան­դ­րի­ա­յի պատ­րի­արք է նշա­նա­կում թունդ հա­կա­քաղ­կե­դո­նա­կան Կյու­րո­սին:

           

            Ավե­լի քան մեկ ու կես դար ալե­կոծ­վող եկե­ղե­ցում խա­ղա­ղու­թյուն հաս­տա­տե­լու նպա­տա­կով Կ© Պո­լ­սի Սեր­գի­ոս պատ­րի­ար­քը /610-638/ առաջ է քա­շում մի­ա­կա­մու­թյան վար­դա­պե­տու­թյու­նը« ըստ որի Քրիս­տոս ու­նի եր­կու բնու­թյուն« մի դեմք« մի կամք եւ մի ներ­գոր­ծու­թյուն": Հե­րա­կլ կայս­րը հա­վա­նու­թյուն տա­լով այս վար­դա­պե­տու­թյա­նը« կայս­րու­թյան եկե­ղե­ցի­նե­րին առա­ջար­կում է ըն­դու­նել այն: Ալեք­սան­դ­րի­ա­յի Կյու­րոս պատ­րի­ար­քը Կ© Պո­լ­սի պատ­րի­ար­քին ու­ղղ­ված մի նա­մա­կում ասում է« որ հիմ­ն­վե­լով կայ­սեր եւ Սեր­գի­ոս պատ­րի­ար­քի առա­ջար­կած մի­ա­կա­մյա դա­վա­նու­թյան վրա հաշ­տե­ց­րել է Եգիպ­տո­սի տար­բեր կող­մե­րին եւ հաս­տա­տել հե­տե­ւյալ դա­վա­նան­քը© "Ով չի խոս­տո­վա­նում «յեր­կուց բնու­թեանց մի Քրիս­տոս« մի Որ­դի« մի մար­մ­նա­ցեալ բնու­թիւն Բա­նին Աս­տու­ծոյ»« ինչ­պես որ ու­սու­ցա­նեց Ս© Կյու­րե­ղը« ան­փո­փո­խե­լի եւ անայ­լայ­լե­լի« թող նզո­վեալ լի­նի":

            Մի­ա­կա­մյա վար­դա­պե­տու­թյու­նը լայն ըն­դու­նե­լու­թյուն է գտ­նում ինչ­պես Բյու­զան­դի­ա­յում« այն­պես էլ Արեւ­մուտ­քում© այն ըն­դու­նում է նա­եւ Հռո­մի Հո­նո­րի­ոս Պա­պը:

            Եր­կու կող­մե­րի ծայ­րա­հեղ ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը« սա­կայն« մեր­ժում են այն ըն­դու­նել (քաղ­կե­դո­նա­կան­նե­րի նշա­նա­վոր ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը Մաք­սի­մոս Խոս­տո­վա­նողն է):

           

            Հե­րա­կլ կայս­րը նույն խն­դ­րով դի­մում է նա­եւ Հա­յոց Եկե­ղե­ցուն: Եզր կա­թո­ղի­կո­սը (630-641) կայս­րից խն­դ­րում է մի դա­վա­նա­գիր« որը քն­նե­լով հա­յոց վար­դա­պետ­նե­րը« Սյու­նյաց եպիս­կո­պոս Մա­թու­սա­ղա­յի գլ­խա­վո­րու­թյամբ« հան­գում են այն եզ­րա­կա­ցու­թյան« որ այն իր հիմ­նա­կան կա­ռուց­ված­քով ուղ­ղա­փառ է եւ ըն­դու­նե­լի« մի­այն թե բա­ցա­կա­յում է Քաղ­կե­դո­նի ժո­ղո­վի եւ Լե­ւո­նի Տու­մա­րի նզո­վու­մը: Այ­նու­հե­տեւ 632 թ© մի ժո­ղով է գու­մար­վում Կա­րի­նում« ուր կայս­րը եւ Եզր կա­թո­ղի­կո­սը իրենց հե­տե­ւորդ­նե­րով հա­մա­ձայ­նու­թյան են գա­լիս մի­ա­կա­մյա վար­դա­պե­տու­թյան շուր­ջը:

            Ինչ­պես կայս­րու­թյան մեջ տեղ-տեղ« այն­պես էլ Հա­յաս­տա­նում գտ­ն­վում են մի­ա­կա­մյա վար­դա­պե­տու­թյան հա­կա­ռա­կորդ­ներ: Այդ­պի­սի դիրք է ճշ­տում Հա­յաս­տա­նում օրի­նակ Դվի­նի կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի փա­կա­կալ Հով­հա­նը« որ հրա­պա­րա­կայ­նո­րեն հան­դի­մա­նում է Կա­րի­նից վե­րա­դար­ձող Եզր կա­թո­ղի­կո­սին« որի հա­մար էլ աք­սոր­վում է նախ Արա­գա­ծո­տն գա­վա­ռի Բջ­նիի Մայր վան­քը« եւ ապա Աղ­վա­նից մարզ­պա­նու­թյան Գարդ­մանք գա­վա­ռը: Նրա աշա­կերտ­նե­րը« Սար­գիս Մայ­րա­գո­մե­ցու ղե­կա­վա­րու­թյամբ« իրենց ու­սուց­չի մա­հից հե­տո ըն­կ­նում են երե­ւու­թա­կան սխալ վար­դա­պե­տու­թյան մեջ:

            Ահա այս ժա­մա­նակ պատ­մու­թյան աս­պա­րեզ են դուրս գա­լիս արաբ­նե­րը: Նրանք 638 թ© Բյու­զան­դի­ա­յից գրա­վում են Ասո­րի­քը« 640 թ© Եգիպ­տո­սը: Կայս­րու­թյու­նը մե­կ­ընդ­միշտ կոր­ց­նում է մի­ա­բ­նակ բնակ­չու­թյուն ու­նե­ցող նա­հան­գ­նե­րը« որով եւ մի­ա­կա­մյա վար­դա­պե­տու­թյու­նը կոր­ց­նում է իր քա­ղա­քա­կան նշա­նա­կու­թյու­նը եւ շու­տով ան­տես­վում թե° Բյու­զան­դի­ա­յում եւ թե° Հա­յաս­տա­նում:

           

Դ© ԱՂ­ԹԱ­ՄԱ­ՐԻ ՀԱ­Կ­Ա­ԹՈՌ ԿԱ­ԹՈ­ՂԻ­ԿՈ­ՍՈՒ­ԹՅԱՆ ՀԻՄ­ՆՈՒ­ՄԸ

           

            1113 թվա­կա­նին Շուղ­րի Կար­միր վան­քում գու­մար­ված ժո­ղո­վը քսա­նա­մյա Գրի­գոր Գ Պահ­լա­վու­նուն ընտ­րում եւ ձեռ­նա­դ­րում է Հա­յոց կա­թո­ղի­կոս /1113-1166/: Այս ընտ­րու­թյան դեմ բո­ղո­քում է Աղ­թա­մա­րի Դա­վիթ եպիս­կո­պո­սը« որ իրեն էր հա­մա­րում ար­ժա­նի կա­թո­ղի­կո­սու­թյան« պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով նո­ր­ըն­տիր կա­թո­ղի­կո­սի երի­տա­սար­դու­թյու­նը եւ Աթո­ռի Հա­յաս­տա­նից դուրս լի­նե­լը:

            Դա­վի­թը հինգ եպիս­կո­պո­ս­նե­րից բաղ­կա­ցած մի ժո­ղով է գու­մա­րում« որը պատ­ճա­ռա­բա­նե­լով« թե Վաս­պու­րա­կա­նի Ձո­րա­վան­քը ժա­մա­նա­կին եղել է կա­թո­ղի­կո­սա­նիստ« թե Աղ­թա­մա­րում է գտ­ն­վում Ս© Գրի­գոր Լու­սա­վոր­չի պա­տա­րա­գի սե­ղա­նը« գա­վա­զա­նը եւ այլ սր­բու­թյուն­ներ« օրի­նա­վոր է հա­մա­րում Դավ­թի ցան­կու­թյու­նը եւ նրան ձեռ­նա­դ­րում կա­թո­ղի­կոս Բուն Հա­յաս­տա­նի հա­մար:

            Դա­վի­թը ցան­կա­նա­լով ըն­դու­նե­լի հա­մա­րել իր կա­թո­ղի­կո­սու­թյու­նը« նա­մակ­նե­րով եւ ըն­ծա­նե­րով դի­մում է Հա­յաս­տա­նի եպիս­կո­պո­ս­նե­րին: Անե­ցի­նե­րը մեր­ժում են նրան« մինչ Սյու­նյաց եւ Մարդ­պե­տա­կան եպիս­կո­պո­ս­նե­րը« թե­կու­զեւ շատ կարճ ժա­մա­նա­կով« ըն­դու­նում են նրան իբ­րեւ կա­թո­ղի­կոս:

            1114 թվա­կա­նին Շուղ­րի Կար­միր վան­քում գու­մար­վում է մի մեծ ժո­ղով« 2500 ներ­կա­նե­րով` եպիս­կո­պո­ս­ներ« վա­նա­կան­ներ« իշ­խան­ներ« ինչ­պես հա­յու­թյան նոր եր­կր­նե­րից« այն­պես էլ բուն Հա­յաս­տա­նից: Ժո­ղո­վը քն­նե­լով Դա­վիթ Աղ­թա­մար­ցու ըն­թաց­քը` դա­տա­պար­տում է նրան« մեր­ժում նրա կա­թո­ղի­կո­սու­թյու­նն ու օրի­նա­վոր կա­թո­ղի­կոս հա­մա­րում Գրի­գոր Գ Պահ­լա­վու­նուն: Սյու­նյաց եւ Մարդ­պե­տա­կան եպիս­կո­պո­ս­նե­րը հե­ռա­նում են Դա­վիթ Աղ­թա­մար­ցուց: Այ­նուա­մե­նայ­նիվ Աղ­թա­մա­րում ստեղ­ծ­ված կա­թո­ղի­կո­սու­թյու­նը եր­կար դա­րեր« մին­չեւ ԺԹ դա­րի վեր­ջը շա­րու­նա­կում է պահ­պա­նել իր գո­յու­թյու­նը:

           

            Այ­նուա­մե­նայ­նիվ առ­կա էր ար­դեն Բուն Հա­յաս­տա­նի եւ Հա­յաս­տա­նից դուրս հաս­տատ­ված հայ­կա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րի եկե­ղե­ցա­կան շր­ջա­նակ­նե­րի հա­կա­մար­տու­թյու­նը: Շուղ­րիի նույն ժո­ղո­վում հաս­տատ­վում է մի օրենք« ըստ որի թե­եւ կա­թո­ղի­կո­սա­կան Աթո­ռը մնա­լու է Կի­լի­կի­ա­յում« սա­կայն ամեն մի նոր կա­թո­ղի­կո­սի ընտ­րու­թյուն պետք է վա­վե­րաց­վի Բուն Հա­յաս­տա­նի չորս նշա­նա­վոր Աթոռ­նե­րի կող­մից: Դրանք են Անիի« ապա Բջ­նիի Աթո­ռը /իբ­րեւ հա­ջորդ Արա­րա­տյան եպիս­կո­պո­սի/« Հաղ­բա­տի Աթո­ռը /որ հաս­տատ­վել էր 1081 թվա­կա­նին Բար­սեղ Անե­ցու եւ Աղ­վա­նից Ստե­փա­նոս կա­թո­ղի­կո­սի կող­մից եւ հան­դի­սա­նում էր Հյու­սի­սա­յին Հա­յաս­տա­նի նշա­նա­վոր եկե­ղե­ցա­կան կեն­տ­րո­նը/« Ար­տա­զի Աթո­ռը /Թա­դեոս Առա­քյա­լի գե­րեզ­մա­նի պա­հա­պա­նը եւ նշա­նա­վոր Մարդ­պե­տա­կան տան եպիս­կո­պո­սու­թյան հա­ջոր­դը/ եւ Տա­թե­ւի Աթո­ռը /Սյու­նյաց մի­տ­րո­պո­լի­տու­թյան կեն­տ­րո­նը/:

           

գ© ՀԱՅ-ԲՅՈՒ­ԶԱՆ­ԴԱ­ԿԱՆ ԵԿԵ­ՂԵ­ՑԱ­ԿԱՆ ՀԱ­ՐԱ­ԲԵ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

           

            1165 թվա­կա­նին Ս© Ներ­սես Շնոր­հա­լին Հայ եւ Բյու­զան­դա­կան Եկե­ղե­ցի­նե­րի տար­բե­րու­թյուն­նե­րի մա­սին մի խո­սա­կ­ցու­թյուն է ու­նե­նում Մա­մես­տի­ա­յի բյու­զան­դա­կան դու­քս Ալեք­սի հետ: Դուք­սը« Ներ­սե­սին հան­ձ­նե­լով մի հար­ցա­րան« խն­դ­րում է գրա­վոր ար­ձա­նա­գ­րել իրենց խո­սա­կ­ցու­թյու­նը եւ պա­տաս­խա­նել այն հար­ցե­րին« որ իրեն էին հան­ձ­նել հույն վար­դա­պետ­նե­րը:

            Ս© Ներ­սես Շնոր­հա­լին պատ­ր­աս­տում եւ Ալեք­սին է հան­ձ­նում "Գիր հա­ւա­տոյ Խոս­տո­վա­նու­թեան" խո­րա­գ­րով մի գրու­թյուն:

            Ալեք­սը ստա­նա­լով գրու­թյու­նը ան­ձամբ հան­ձ­նում է Մա­նուել կայ­սեր (1143-1188): Կայս­րը եւ Կ© Պո­լ­սի Ղու­կաս պատ­րի­ար­քը /1156-1169/ քն­նե­լով այդ գրու­թյու­նը գտ­նում են« որ այն կա­րող է հիմք եւ սկիզբ հան­դի­սա­նալ հայ եւ բյու­զան­դա­կան եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան հա­մար:

            Կայս­րը գրում է Հա­յոց Գրի­գոր Գ կա­թո­ղի­կո­սին եւ խն­դ­րում Կ© Պո­լիս ու­ղար­կել Ներ­սես Շնոր­հա­լուն` բա­նա­կ­ցու­թյուն­նե­րի հա­մար:

            Մինչ կայ­սեր պատ­գա­մա­վո­րի Հռո­մկ­լա գա­լը Գրի­գոր Գ-ը ար­դեն վա­խ­ճան­վել էր եւ կա­թո­ղի­կոս էր ըն­տր­վել Ս© Ներ­սես Շնոր­հա­լին /1166-1173/« որը չէր կա­րող թող­նել կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նը եւ Կ© Պո­լիս գնալ: Ս© ներ­սես Շնոր­հա­լին իր փո­խա­րեն կայ­սերն է ու­ղար­կում մի եր­կ­րորդ գրու­թյուն« ուր առաջ է քա­շում այն սկզ­բունք­նե­րը« որոնց գոր­ծա­դ­րու­մով մի­այն կա­րե­լի է հաս­նել ըղ­ձա­լի մի­ու­թյան: Այդ սկզ­բունք­ներն են© «Մի­ու­թիւն ի կա­րե­ւորս« ազա­տու­թիւն յերկ­բա­յա­կա­նս եւ սէր յա­մե­նայ­նի»: Մի­ու­թյու­նը չպետք է լի­նի տի­րոջ եւ ծա­ռա­յի օրի­նա­կով« այլ հա­վա­սա­րը հա­վա­սա­րի հետ« հիմք ըն­դու­նե­լով Ս© Գիր­քը եւ Սր­բա­զան Ավան­դու­թյու­նը: Ուր որ նկատ­վեն դա­վա­նա­բա­նա­կան եւ ծի­սա­կան սխալ­ներ« լի­նեն դրանք հա­յե­րի թե բյու­զան­դա­ցի­նե­րի մոտ« պետք է մեր­ժ­վեն:

            Ս© Ներ­սես Շնոր­հա­լու այս գրու­թյա­նը կայս­րը եւ Մի­քա­յել Գ պատ­րի­ար­քը /1169-1177/ պա­տաս­խա­նում են 1172 թվա­կա­նին« մի­ու­թյան հա­մար հա­յե­րին առա­ջար­կե­լով ըն­դու­նել հե­տե­ւյալ 9 կե­տե­րը©

            ա©            Նզո­վել մի բնու­թյուն խոս­տո­վա­նող­նե­րին` Եվ­տի­քե­սին« Դի­ոս­կո­րո­սին« Սե­ւե­րի­ա­նո­սին եւ Տի­մո­թեո­սին:

            բ©            Դա­վա­նել Քրիս­տո­սի մեջ մի անձ եր­կու բնու­թյուն« եր­կու կամք եւ եր­կու ներ­գոր­ծու­թյուն:

            գ©            Քրիս­տո­սի Ծնն­դյան« Ան­վա­նա­կո­չու­թյան« Ս© Աս­տ­վա­ծած­նի Ավետ­ման եւ հա­րա­կից մյուս տո­նե­րը տո­նել բյու­զան­դա­ցի­նե­րի հետ մի­ա­սին:

            դ©            «Ս© Աս­տուած»-ը եր­գել առանց «Որ խա­չե­ցար»-ի:

            ե©            Ս© Մե­ռո­նը պատ­րաս­տել ձի­թա­յու­ղից:

            զ©            Ս© Պա­տա­րա­գը մա­տու­ցել խմո­րուն հա­ցով ու ջրա­խառն գի­նի­ով:

            է©            Ս© Պա­տա­րա­գի արա­րո­ղու­թյան ողջ ըն­թաց­քում ժո­ղո­վուր­դը մնա եկե­ղե­ցում« բա­ցի ապ­աշ­խա­րող­նե­րից:

            ը©            Ըն­դու­նել Դ« Ե« Զ« Է Տի­ե­զե­րա­կան ժո­ղով­նե­րը:

            թ©            Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սի ընտ­րու­թյու­նը պետք է վա­վե­րաց­վի կայ­սեր կող­մից:

            Ս© Ներ­սե­սը« որ ջերմ պաշ­տ­պան էր եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան« հու­սա­խա­բու­թյուն ապ­րե­լով« պա­տաս­խա­նում է կայ­սեր եւ պատ­րի­ար­քի դես­պան Թեո­րի­ա­նո­սին« որ ին­քը մի­այ­նակ չի կա­րող նման լուրջ հար­ցեր վճ­ռել« որի մի­ակ իրա­վա­սուն Հա­յոց ազ­գա­յին-եկե­ղե­ցա­կան ժո­ղովն է եւ որ ին­քը կպա­տաս­խա­նի այդ խն­դ­րի հա­մար ժո­ղով գու­մա­րե­լուց հե­տո: Խոս­տաց­ված ժո­ղո­վը« սա­կայն« չի գու­մար­վում եւ վրա է հաս­նում Ս© Ներ­սես Շնոր­հա­լու մա­հը:

            Կայս­րը իր առա­ջարկ­նե­րը կր­կ­նում է Գրի­գոր Դ կա­թո­ղի­կո­սին /1173-1193/« որը պա­տաս­խա­նում է կայ­սեր« թե ին­քը նույն­պես« ինչ­պես իր նա­խորդ­նե­րը« փա­փա­գում է եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյու­նը« սա­կայն բյու­զան­դա­ցի­նե­րի առա­ջար­կած 9 կե­տե­րը ըն­դու­նել չի կա­րող: Մի նոր նա­մա­կով բյու­զան­դա­ցի­նե­րը կր­ճա­տում են 3-9-րդ առա­ջարկ­նե­րը` թող­նե­լով մի­այն 1-2-ը:

            Հա­կա­ռակ Բուն Հա­յաս­տա­նի եկե­ղե­ցա­կան ղե­կա­վար­նե­րի` եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան նկատ­մամբ ու­նե­ցած վե­րա­պա­հու­թյուն­նե­րի« Գրի­գոր Դ կա­թո­ղի­կո­սը 1179 թվա­կա­նին հրա­վի­րում է Հռո­մկ­լա­յի ժո­ղո­վը` պա­տաս­խա­նե­լու բյու­զան­դա­ցի­նե­րի առա­ջարկ­նե­րին: Արե­ւե­լյան վար­դա­պետ­նե­րին ու­ղար­կած իր նա­մա­կում Գրի­գոր կա­թո­ղի­կո­սը գրում է« որ չպետք է քա­րո­զել թե հույ­նե­րը աղան­դա­վոր­ներ են« քա­նի որ նրանց մեջ եղել են Եկե­ղե­ցու նշա­նա­վոր հայ­րեր: Չպետք է նրանց ատել« այլ սի­րո եւ մտեր­մա­կան հա­րա­բե­րու­թյուն ու­նե­նալ նրանց հետ եւ« եթե մո­լոր­ված են« հան­դի­մա­նել ու դար­ձի բե­րել եւ կամ գո­նե ցույց տալ նրանց« որ մենք առողջ ենք« որով մեծ լա­վու­թյուն արած կլի­նենք այն հա­յե­րին« որ կրո­նա­կան պատ­ճա­ռով հա­լած­վում են հույ­նե­րի կող­մից:

            Քրիս­տո­նեա­կան սի­րո նման ոգով առաջ­նոր­դ­վե­լով հան­դերձ« Հայ Եկե­ղե­ցու ղե­կա­վա­րու­թյու­նը չէր կա­րող հրա­ժար­վել իր ավան­դա­կան սր­բու­թյուն­նե­րից: Հռո­մկ­լա­յի ժո­ղո­վը« որին մաս­նա­կ­ցում էին թե Բուն Հա­յաս­տա­նի« թե Կի­լի­կի­ա­յի եւ շր­ջա­կայ­քի եպիս­կո­պո­ս­նե­րը« ինչ­պես նա­եւ Աղ­վա­նից կա­թո­ղի­կո­սը եւ Հա­կո­բիկ Ասո­րի­նե­րի պատ­րի­ար­քի ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը« մի կող­մից նզո­վում է ծայ­րա­հեղ մի­ա­բ­նա­կու­թյու­նը« որ միշտ նզո­վել էր Հա­յոց Եկե­ղե­ցին« մյուս կող­մից մեր­ժում եր­կու բնու­թյուն« եր­կու կամք« եր­կու ներ­գոր­ծու­թյուն վար­դա­պե­տու­թյու­նը« ջա­տա­գո­վե­լով Մի բնու­թյան վե­րա­բե­րյալ Հայ Եկե­ղե­ցու մեկ­նու­թյու­նը:

            Մինչ ժո­ղո­վա­կան որոշ­ման Կ© Պո­լիս հաս­նե­լը վա­խ­ճան­վում է Մա­նուել կայս­րը /1180 թ©/ եւ նրա հա­ջորդ­նե­րը որե­ւէ հե­տա­քրք­րու­թյուն ցույց չեն տա­լիս Հայ Եկե­ղե­ցու հետ մի­ու­թյան վե­րա­բե­րյալ:

           

դ©         ՀԱՅ-ԼԱ­ՏԻՆ ԵԿԵ­ՂԵ­ՑԱ­ԿԱՆ ՀԱ­ՐԱ­ԲԵ­ՐՈՒ­ԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ

           

            Խա­չա­կիր­նե­րի ար­շա­վանք­նե­րի հե­տե­ւան­քով Արե­ւել­քում ստեղ­ծ­վել էին մի շարք լա­տին իշ­խա­նու­թյուն­ներ« հիմ­ն­վել լա­տին եկե­ղե­ցա­կան նվի­րա­պե­տա­կան Աթոռ­ներ:

            Հռո­մի Աթո­ռի լի­ա­զոր պատ­վի­րակ Ալ­պե­րիք /Աղբ­րիկ/ եպիս­կո­պո­սը գու­մա­րում է Ան­տի­ո­քի 1141 թվա­կա­նի եւ Երու­սա­ղե­մի 1142 թվա­կա­նի ժո­ղով­նե­րը« քն­նե­լու հա­մար Ան­տի­ո­քի եւ Երու­սա­ղե­մի լա­տին պատ­րի­արք­նե­րի կեն­տ­րո­նա­խույզ ձգ­տում­նե­րը:

            Ժո­ղով­նե­րին հրա­վիր­վում է նա­եւ Հա­յոց Գրի­գոր Գ կա­թո­ղի­կո­սը:

            Երու­սա­ղե­մի ժո­ղո­վում խոս­վում է նա­եւ Հայ եւ Լա­տին եկե­ղե­ցի­նե­րի դա­վա­նա­բա­նա­կան եւ ծի­սա­կան տար­բե­րու­թյուն­նե­րի մա­սին:

            Հռոմ վե­րա­դառ­նա­լով Ալ­պե­րի­քը Ին­նով­կեն­տի­ոս Բ պա­պի /1130-1143/ առ­ջեւ մե­ծա­պես գո­վում է Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սի եւ նրա եղ­բայր Ներ­սես Շնոր­հա­լու ող­ջա­խո­հու­թյու­նը:

            Ինով­կեն­տի­ոս պա­պը մի նա­մակ է գրում Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սին եւ եր­կու եկե­ղե­ցի­նե­րի կա­տա­րյալ մի­ու­թյան հա­մար առա­ջար­կում Ս© բա­ժա­կի մեջ ջուր խառ­նել եւ Քրիս­տո­սի ծնուն­դը տո­նել դեկ­տեմ­բե­րի 25-ին: Պա­պը Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սին է ու­ղար­կում նա­եւ հայ­րա­պե­տա­կան քող եւ գա­վա­զան: Այդ ժա­մա­նակ­նե­րից Հա­յոց Եկե­ղե­ցում մուտք է գոր­ծում Լա­տի­նա­կան գա­վա­զա­նը` կո­րա­գ­լուխ ծայ­րով« որը աս­տի­ճա­նա­բար գոր­ծա­ծա­կան է դառ­նում եպիս­կո­պո­ս­նե­րի հա­մար« իսկ օձա­գ­լուխ գա­վա­զա­նը« որ գոր­ծա­ծում էին մինչ այդ եւ որ արե­ւե­լյան` հու­նա­կան-կա­պա­դով­կի­ա­կան ծա­գում ու­ներ« սահ­մա­նա­փակ­վում է վար­դա­պետ­նե­րի հա­մար:

            Թե ինչ զար­գա­ցում են ու­նե­ցել այս դեպ­քե­րը« մեզ հայ­տ­նի չէ:

            Հիշ­վում է մի­այն« որ մի քա­նի տա­րի անց« 1145 թվա­կա­նին Գրի­գոր Գ Պահ­լա­վու­նին մի պատ­գա­մա­վո­րու­թյուն է ու­ղար­կում Եվ­գե­նի­ոս Գ պա­պի /1145-1153/ մոտ քա­ղա­քա­կան օգ­նու­թյուն խն­դ­րե­լու: 0գնու­թյան փո­խա­րեն պա­պն առա­ջար­կում է Ս© բա­ժա­կի մեջ ջուր խառ­նել եւ Քրիս­տո­սի Ծնն­դյան տո­նը տո­նել դեկ­տեմ­բե­րի 25-ին:

            Քա­ղա­քա­կան օգ­նու­թյուն ստա­նա­լու ակն­կա­լու­թյամբ Հռո­մին է դի­մում նա­եւ Գրի­գոր Դ կա­թո­ղի­կո­սը: Ղու­կի­ոս Գ պա­պը /1181-1185/ 1184 թվա­կա­նին նա­մա­կով խոս­տա­նում է օգ­նու­թյուն« մի­ա­ժա­մա­նակ առա­ջար­կե­լով հա­յե­րին կա­տա­րել մի շարք փո­փո­խու­թյուն­ներ« հիմ­նա­կա­նում ծի­սա­կան բնույ­թի« ինչ­պես օրի­նակ Ս© բա­ժա­կի մեջ ջուր խառ­նել« Քրիս­տո­սի Ծնն­դյան տո­նը տո­նել դեկ­տեմ­բե­րի 25-ին« Ս© Մյու­ռո­նը օր­հ­նել ամեն տա­րի Ավագ Հինգ­շաբ­թի օրը« եպիս­կո­պո­սա­կան ձեռ­նա­դ­րու­թյուն կա­տա­րել մի­այն կի­րա­կի օրե­րին եւ այ­լն:

            Շու­տով սկս­վում է Խա­չա­կիր­նե­րի Գ ար­շա­վան­քը: 1189 թվա­կա­նին Հռո­մի Կղե­մես Գ պա­պը /1187-1191/ Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սից եւ Կի­լի­կի­ա­յի Լե­ւոն իշ­խա­նից օգ­նու­թյուն է խն­դ­րում: Հա­յե­րը« իրա­պես« մեծ օգ­նու­թյուն են ցույց տա­լիս Խա­չա­կիր­նե­րին:

            Լե­ւոն իշ­խա­նը թե­եւ 1195 թվա­կա­նին Գեր­մա­նի­ա­յի Հեն­րի­կոս Զ կայ­սեր կող­մից ճա­նաչ­վել էր թա­գա­վոր եւ 1196 թվա­կա­նին թագ ստա­ցել բյու­զան­դա­կան Ալեք­սի­ոս Գ Ան­գե­ղո­սի կող­մից« սա­կայն թա­գա­դ­րու­թյու­նը դե­ռե­ւս հե­տա­ձգ­վում էր: Լե­ւո­նը ցան­կա­նում էր թա­գա­դր­վել Արեւ­մուտ­քի կող­մից« որ­պես­զի վա­յե­լեր Արեւ­մ­տյան հո­վա­նա­վո­րու­թյու­նը« իսկ ըստ ժա­մա­նա­կի իշ­խող օրենք­նե­րի« արեւ­մ­տյան բո­լոր քա­ղա­քա­կան տվ­չու­թյուն­նե­րը նվ­ի­րա­գոր­ծ­վում էին Պա­պի հաս­տա­տու­մով եւ օր­հ­նու­թյամբ: Վեր­ջա­պես Կի­լի­կիա է հաս­նում Պա­պի նվի­րակ Կոն­րա­դոս կար­դի­նա­լը` Լե­ւո­նին թա­գա­դ­րե­լու հա­մար: Սա­կայն Պա­պը չէր կա­րող թա­գա­դ­րել եւ օր­հ­նել մե­կին« որ իր հետ դա­վա­նա­պես մի­ա­ցած չլի­ներ: Այդ իսկ պատ­ճա­ռով կար­դի­նա­լը առաջ է քա­շում հայ եւ լա­տին եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան խն­դի­րը« առա­ջար­կե­լով հա­յե­րին ըն­դու­նել©

            ա©            Տե­րու­նի եւ սր­բոց տո­նե­րը կա­տա­րել հաս­տա­տուն ամ­սաթ­վե­րով« մինչ հա­յոց մոտ որ­դե­գր­ված էր շա­բաթ­վա օրե­րի վրա հիմ­ն­ված յոթ­նա­կան սիս­տե­մը:

            բ©            Ժա­մեր­գու­թյուն­նե­րը կա­տա­րել Եկե­ղե­ցում: Հա­յե­րը սո­վո­րա­բար ժա­մեր­գու­թյուն­նե­րը կա­տա­րում էին գավ­թում« եկե­ղե­ցում կա­տա­րե­լով մի­այն Ս© Պա­տա­րա­գը:

            գ©            Ծնն­դյան եւ Հա­րու­թյան ճրա­գա­լույց­նե­րին օգ­տա­գոր­ծել մի­այն ձուկ եւ ձեթ եւ ոչ թե կաթ­նե­ղեն ու հավ­կիթ:

            Լե­ւոն իշ­խա­նի գու­մա­րած ժո­ղո­վը մեր­ժում է Հռո­մի առա­ջարկ­նե­րը: Հայ­տ­նի չէ թե ինչ պայ­ման­նե­րով« ի վեր­ջո հա­մա­ձայ­նու­թյուն է գո­յա­նում Հռո­մի պատ­վի­րա­կի եւ Կի­լի­կյան պե­տու­թյան հա­ջո­ղու­թյուն­նե­րի ջա­տա­գով 12 եպիս­կո­պո­ս­նե­րի մի­ջեւ եւ ի վեր­ջո 1198 թվա­կա­նի հուն­վա­րի 6-ին տե­ղի է ու­նե­նում Լե­ւո­նի թա­գա­դ­րու­թյու­նը կար­դի­նա­լի կող­մից« իսկ օծու­մը` Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սի կող­մից« սա­կայն Լա­տին Եկե­ղե­ցու կա­նո­նով« որ այդ նպա­տա­կի հա­մար թարգ­մա­նել էր Տար­սո­նի ար­քե­պիս­կո­պոս Ներ­սես Լամբ­րո­նա­ցին /+1198/:

            Հնում Ան­տի­ո­քի պատ­րի­ար­քու­թյան իշ­խա­նու­թյու­նը տա­րած­վում էր 12 նա­հան­գ­նե­րի վրա« որոն­ցից մե­կն էլ Կի­լի­կի­ան էր:

            Ան­տի­ո­քի նո­րա­հաս­տատ Լա­տին պատ­րի­ար­քու­թյու­նը երա­զե­լով վե­րա­հաս­տա­տել այդ սահ­ման­նե­րը« մի քա­նի ան­գամ փորձ է արել իր իշ­խա­նու­թյա­նը են­թար­կե­լու նա­եւ Կի­լի­կի­ա­յում հաս­տատ­ված Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սու­թյու­նը: Առա­ջին նման դեպ­քը տե­ղի է ու­նե­նում ԺԳ դա­րի սկզ­բին: Կի­լի­կի­ա­յի Լե­ւոն Բ թա­գա­վո­րը /1187/1198-1219/ դի­մում է Պա­պին« որ Ան­տի­ո­քի Լա­տին պատ­րի­ար­քը չխառ­ն­վի Հայ Եկե­ղե­ցու եւ Հայ պե­տու­թյան գոր­ծե­րին: 1202 թվա­կա­նին Ին­նով­կեն­տի­ոս Գ պա­պը /1198-1216/ հաս­տա­տում է Լե­ւո­նի պա­հան­ջը:

            ԺԳ դա­րի Ա կե­սին սր­վում են Ան­տի­ո­քի Լա­տին պատ­րի­ար­քի եւ Կի­լի­կի­ա­յի Հա­յոց Եկե­ղե­ցու հա­կա­մար­տու­թյուն­նե­րը: Լա­տին պատ­րի­ար­քը դժ­գո­հե­լով« որ Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սը իրեն չի են­թար­կ­վում« 1238 թվա­կա­նին գան­գատ­վում է Գրի­գոր Թ պա­պին: Պա­պն անի­րավ է գտ­նում իր պատ­րի­ար­քի պա­հան­ջը եւ հայ­տա­րա­րում« որ Ան­տի­ո­քի պատ­րի­ար­քի իշ­խա­նու­թյու­նը չի կա­րող Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սու­թյան վրա տա­րած­վել:

            Լե­ւոն Գ թա­գա­վո­րի /1270-1289/ ժա­մա­նակ կր­կին ան­գամ Ան­տի­ո­քի Լա­տին պատ­րի­ար­քը հա­վակ­նում է իշ­խել նա­եւ Կի­լի­կի­ա­յի վրա եւ այս նպա­տա­կով հա­լա­ծանք է սկ­սում հա­յե­րի նկատ­մամբ: Լե­ւոն Գ-ը մի նա­մակ է գրում պատ­րի­ար­քին« խն­դ­րե­լով վերջ տալ հա­լա­ծանք­նե­րին: Եվ երբ իր նա­մա­կը ազ­դե­ցու­թյուն չի ու­նե­նում« Լե­ւո­նը բռ­նում է պատ­րի­ար­քին եւ աք­սո­րում« որով եւ հա­լա­ծան­քը դա­դա­րում է:

            1244 թվա­կա­նին Հռո­մի Ին­նով­կեն­տի­ոս Դ պա­պը /1243-1254/ Հա­յոց Կոս­տան­դին Ա Բար­ձ­րա­բերդ­ցի կա­թո­ղի­կո­սին /1221-1267/ մի նա­մա­կով առա­ջար­կում է հի­վանդ­նե­րի օծու­մը կա­տա­րել յու­ղով` Լա­տին եկե­ղե­ցու սո­վո­րու­թյան հա­մա­ձայն:

            1243 թվա­կա­նին Կի­լի­կի­ա­յի հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րի մաս­նա­կ­ցու­թյամբ գու­մար­վել է Սսի Բ ժո­ղո­վը« որ 24 բա­րե­կար­գա­կան կա­նոն­ներ է հաս­տա­տել« հիմ­նա­կա­նում հա­վա­տա­ցյալ­նե­րի վարք ու բար­քի վե­րա­բե­րյալ: Այդ կա­նոն­նե­րը ժա­մա­նա­կի քա­ղա­քա­կան ան­բա­րե­ն­պաստ պայ­ման­նե­րի պատ­ճա­ռով դեռ չէ­ին ու­ղար­կ­վել Արե­ւե­լյան վար­դա­պետ­նե­րին ի հաս­տա­տու­մն: Ի Վեր­ջո 1246 թվա­կա­նին մի շր­ջա­բե­րա­կա­նով կա­թո­ղի­կո­սը Վար­դան վար­դա­պետ Արե­ւե­լ­ցու ձեռ­քով դրանք ու­ղար­կում է Հա­յաս­տան« որոնց վրա ավե­լաց­վում է նա­եւ« իբ­րեւ իր ցան­կու­թյու­նը« կա­տա­րել հի­վանդ­նե­րի օծ­ման կար­գը:

            Ին­նով­կեն­տի­ոս Դ պա­պը« սա­կայն« այդ­քա­նով չգո­հա­ցավ: Նա 1248 թվա­կա­նին Կի­լի­կիա ու­ղար­կեց Տի­մանջ եպիս­կո­պո­սին« բա­ցա­հայ­տե­լու հա­մար այն քա­ղա­քա­կան շա­հե­րը« որ կա­րող էին ստա­նալ հա­յե­րը եր­կու եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյու­նից:

            Հե­թում թա­գա­վո­րը պա­պի նա­մա­կը ու­ղար­կում է Հռո­մկ­լա« Կոս­տան­դին կա­թո­ղի­կո­սին« խն­դ­րե­լով պա­տաս­խա­նել: Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սը« որ­քան էլ որ նախ­կի­նում հար­գանք էր տա­ծել Հռո­մի Աթո­ռի նկատ­մամբ« չէր կա­րող ըն­դու­նել այն պայ­ման­նե­րը« որ առա­ջար­կում էր պա­պը: Ուս­տի նա 15 հատ­վա­ծից բաղ­կա­ցած մի գրու­թյուն ու­ղար­կեց Հե­թում թա­գա­վո­րին` հեր­քե­լով Հռո­մեա-Կա­թո­լիկ Եկե­ղե­ցու վար­դա­պե­տու­թյու­նը եւ հոր­դո­րե­լով թա­գա­վո­րին չխաբ­վել նրանց խոս­քե­րից:

            Հռո­մի Աթո­ռը ստա­նա­լով նման պա­տաս­խան« սահ­մա­նա­փա­կում է առա­ջարկ­նե­րը եւ 1250 թվա­կա­նին գրած նա­մա­կում առա­ջար­կում է մի­այն ըն­դու­նել Ֆի­լի­ո­քուեի վար­դա­պե­տու­թյու­նը« ըստ որի Ս© Հո­գին բխել է ոչ մի­այն Հայր Աստ­ծուց« այլ նա­եւ Որ­դի Աստ­ծուց: Ինչ­պես հայ­տ­նի է ճիշտ այս հար­ցի պատ­ճա­ռով էր տե­ղի ու­նե­ցել Հույն եւ Լա­տին եկե­ղե­ցի­նե­րի բա­ժա­նու­մը /1054/:

            Պա­տաս­խա­նե­լու հա­մար այս առա­ջար­կին Կոս­տան­դին կա­թո­ղի­կո­սը 1251 թվա­կա­նին գու­մա­րում է Սսի Գ ժո­ղո­վը: Չկա­րո­ղա­նա­լով վեր­ջ­նա­կան եզ­րա­կա­ցու­թյան գալ« ժո­ղո­վը դի­մում է Արե­ւե­լյան վար­դա­պետ­նե­րի կար­ծի­քին: Խն­դի­րը նոր էր Հայ Եկե­ղե­ցու հա­մար եւ բնա­կան է« որ սկզ­բ­նա­կան շր­ջա­նում զա­նա­զան կար­ծիք­ներ լի­նե­ին: Հենց Կոս­տան­դին կա­թո­ղի­կո­սը գտ­նում էր« որ այդ­պես ըն­դու­նե­լուց «չկայ վնաս եւ ի գրոց է բա­նն© եւ իրաւ եմք ասա­ցեալ« զի իմաս­տ­նո­ցն միտ­քն ողջ մնայ ի լսե­լն: Բայց տխ­մա­րա­ցն ցա­ւէ« լաւ չա­սե­լն է« զի մի է պատ­ճառն Հայր« մի­ոյն ծնն­դեամբ եւ մի­ոյն ելո­ղու­թեամբ© եւ պա­տեհ է« որ մի լի­ցի պատ­ճառ յա­տուկ« յս­տակ« մե­կին եւ պարզ: Եւ Հո­գի Որ­դոյ ասի« զի Որդ­ւով բաշ­խե­ցաւ պար­գեւ ի Հոգ­ւոյն« որ­պէս հայ­րե­նի բա­րի­քն» /ԳԹ 504/: Նման մի պա­տաս­խան է պատ­րաս­տել հա­վա­նա­բար Սսի ժո­ղո­վը« որը սա­կայն ան­հե­տե­ւանք մնաց Հռո­մի Աթո­ռի երե­րուն վի­ճա­կի պատ­ճա­ռով:

            1262 թվա­կա­նին Արե­ւելք է գա­լիս եւ Աքա­յի­ա­յում /Պտ­ղո­մա­յիս/ հաս­տատ­վում Ուր­բա­նոս Դ պա­պի /1261-1264/ նվի­րակ Գու­լի­ել­մոս եպիս­կո­պո­սը: Նվի­րա­կին պատ­վե­լու հա­մար Հե­թում թա­գա­վո­րը ու­ղար­կում է իր 0շին եղ­բո­րը« իսկ Կոս­տան­դին կա­թո­ղի­կո­սը` Մխի­թար Սկեւ­ռա­ցի վար­դա­պե­տին: Այս առ­թիվ մի վի­ճա­բա­նու­թյուն է տե­ղի ու­նե­նում Հռո­մի նվի­րա­կի եւ Մխի­թար Սկեւ­ռա­ցու մի­ջեւ« հիմ­նա­կա­նում Պա­պի` Եկե­ղե­ցու գլուխ լի­նե­լու հար­ցի շուրջ: Մխի­թար Սկեւ­ռա­ցին աս­տ­վա­ծա­շն­չա­կան փաս­տե­րով ցույց է տա­լիս« որ Եկե­ղե­ցու Գլու­խը ոչ թե Հռո­մի պա­պն է« այլ Քրիս­տոս:

            1292 թվա­կա­նին Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սա­կան Աթո­ռին է բազ­մում Անար­զա­բա­յի եպիս­կո­պոս Գրի­գոր Է-ը /1293-1306/« ընդ­հա­նուր քրիս­տո­նեա­կան եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան գա­ղա­փա­րով տար­ված մի ան­ձ­նա­վո­րու­թյուն« որ այդ նպա­տա­կի հա­մար պատ­րաստ էր զո­հել Հայ Եկե­ղե­ցու որոշ ավան­դու­թյուն­ներ:

            Նույն ժա­մա­նակ թա­գա­վո­րում էր դար­ձյալ մի­ա­րար մի թա­գա­վոր` Հե­թում Բ-ը /1289-1301/« որ այն­քան էր տար­վել այդ գա­ղա­փար­նե­րով« որ 1293 թվա­կա­նին ըն­դու­նել էր ֆրան­չիս­կյան կրո­նա­վո­րի կարգ:

            Գրի­գոր Անա­վար­զե­ցու առա­ջին գոր­ծն է լի­նում Հա­յոց հայս­մա­վուր­քը կար­գա­վո­րել հույ­նե­րի եւ լա­տին­նե­րի հայս­մա­վուր­քի նմա­նո­ղու­թյամբ եւ Հե­թում թա­գա­վո­րի խն­դ­րան­քով« լա­տին­նե­րի նման: Նա փոր­ձեց փո­փո­խու­թյուն­ներ մտ­ց­նել նա­եւ մի շարք ծի­սա­կան հար­ցե­րում« հար­ցեր« որոնք միշտ պատ­ճառ էին դար­ձել հու­նաց եւ լա­տին­նե­րի հետ եկե­ղե­ցա­կան մի­ու­թյան ձա­խող­ման: Այս­պես նա պատ­վի­րեց ճրա­գա­լույց­նե­րի պահ­քը չլու­ծել« հի­վանդ­նե­րի հա­մար ձեթ օր­հ­նել« Ս© Բա­ժա­կի մեջ ջուր խառ­նել եւ այ­լն: Մի­ա­ժա­մա­նակ նա հույ­նե­րից պա­հան­ջում էր« որ իբ­րեւ փոխ­հա­տու­ցում Ան­տի­ո­քի պատ­րի­ար­քա­կան Աթո­ռը են­թար­կ­վի Հա­յոց կա­թո­ղի­կո­սու­թյա­նը:

            Անա­վար­զե­ցու այս փո­փո­խու­թյուն­նե­րը լուրջ ընդ­դի­մու­թյուն առա­ջա­ց­րե­ցին Արե­ւե­լյան Հա­յաս­տա­նում« ուր Սյու­նյաց մի­տ­րո­պո­լի­տի նա­խ­ա­գա­հու­թյամբ մի ժո­ղով գու­մար­վեց եւ մի նա­մա­կով զգու­շաց­վեց կա­թո­ղի­կո­սը« որ Հայ Եկե­ղե­ցու ավան­դու­թյուն­նե­րի մեջ փո­փո­խու­թյուն­ներ չմտ­ց­նի:

            1274 թվա­կա­նին Լի­ո­նում տե­ղի էր ու­նե­ցել Բյու­զան­դա­կան Եկե­ղե­ցու մի­ու­թյու­նը Հռո­մի Աթո­ռի հետ« մի բան որ առաջ էր բե­րել բյու­զան­դա­ցի­նե­րի դժ­կա­մու­թյու­նը: Մի­քա­յել Պա­լեո­լոգ կայ­սեր /1259-1282/ հա­ջոր­դող Ան­դ­րո­նի­կոս Բ-ը /1282-1328/ իր ժո­ղո­վր­դի սիր­տը շա­հե­լու հա­մար խզում է այդ մի­ու­թյու­նը եւ ամեն կերպ քա­ջա­լե­րում Բյու­զան­դա­կան Եկե­ղե­ցու դա­վա­նու­թյու­նը« մի­ա­ժա­մա­նակ հա­լա­ծանք սկ­սե­լով բո­լոր այն ան­ձանց դեմ« ով­քեր կող­մ­նա­կից էին Հռո­մի Աթո­ռի հետ մի­ու­թյան: Այդ հա­լա­ծան­քը տա­րած­վում է նա­եւ հա­յե­րի վրա: 1295/96 թվա­կան­նե­րին հու­նաց ար­քա­յոր­դու կին հա­յ­ազ­գի Մա­րի­ա­մին եւ նրա քրո­ջը Հույն Եկե­ղե­ցու պա­հան­ջով կր­կին դրոշ­մում են« իբ­րեւ հե­րե­տի­կո­սու­թյու­նից դար­ձող­նե­րի:

            Ինչ­պես այս երե­ւույթ­նե­րը« այն­պես էլ Արե­ւե­լյան վար­դա­պետ­նե­րի ժո­ղո­վա­կան գրու­թյու­նը զգա­ստաց­նում են Գրի­գոր Անա­վար­զե­ցուն եւ նա« որ մինչ այդ ավե­լի հու­նա­կան« քան լա­տի­նա­կան կող­մ­ն­ո­րո­շում ու­ներ« փո­խում է իր ըն­թաց­քը եւ իր հա­յաց­քը սե­ւե­ռում դե­պի Արեւ­մուտք« Կի­լի­կի­ա­յի թա­գա­վո­րու­թյան հա­մար քա­ղա­քա­կան օգ­նու­թյուն ստա­նա­լու ակն­կա­լու­թյամբ: Նա պատ­ր­աս­տ­վում էր նոր փո­փո­խու­թյուն­ներ մտ­ց­նել Հայ Եկե­ղե­ցու ծի­սա­կար­գում եւ այդ նպա­տա­կի հա­մար առան­ձին շա­րա­կան­ներ գրեց Քրիս­տո­սի ծնն­դյան եւ Մկր­տու­թյան տո­նե­րի հա­մար« ծրա­գ­րե­լով այդ տո­նե­րը մի­մյան­ցից բա­ժա­նել:

            Ան­դ­րա­դառ­նա­լով« սա­կայն« որ լա­տին­նե­րից էլ էա­կան օգ­նու­թյուն չի կա­րե­լի ստա­նալ« նա ավե­լորդ է հա­մա­րում այ­լե­ւս եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյան խն­դ­րով զբաղ­վել եւ այդ­պի­սով իր Եկե­ղե­ցու ծո­ցում ներ­քին խռո­վու­թյուն­ներ ստեղ­ծել: Շա­րու­նա­կում է մի­այն« Հե­թում թա­գա­վո­րա­հոր եւ Լե­ւոն Դ թա­գա­վո­րի /1301-1307/ խն­դ­րան­քը կա­տա­րե­լու հա­մար« իր մա­տու­ցած պա­տա­րա­գ­նե­րին հա­ղոր­դու­թյան բա­ժա­կի մեջ գի­նուն ջուր խառ­նել« այս­պի­սով օրի­նակ հան­դի­սա­նա­լով նա­եւ ու­րիշ­նե­րի հա­մար:

            Հե­թու­մն ու Լե­ւո­նը« սա­կայն« Արեւ­մուտ­քից օգ­նու­թյուն ստա­նա­լու հույ­սով կա­թո­ղի­կո­սից պա­հան­ջում են կա­տա­րյալ մի­ու­թյուն ստեղծել եր­կու եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ջեւ: Կա­թո­ղի­կո­սը մեր­ժում է« որի պատ­ճա­ռով էլ գա­հ­ըն­կեց ար­վում եւ աք­սոր­վում« ուր եւ մա­հա­նում է 1306 թվա­կա­նին« մահ­վան ան­կող­նում հայ­տա­րա­րե­լով© «Հայ եմ եւ հայ մե­ռա­նիմ»:

            Անա­վար­զե­ցու մա­հից հե­տո Լե­ւոն թա­գա­վո­րը մի ժո­ղով է գու­մա­րում Սսում 1307 թվա­կա­նին« որ ծա­նոթ է Սսի Զ ժո­ղով անու­նով« որին մաս­նա­կ­ցում են Կի­լի­կի­ա­յի 43 եպիս­կո­պո­ս­ներ եւ իշ­խան­ներ: Լե­ւո­նը ժո­ղո­վին է ներ­կայ­ց­նում մի նա­մակ« իբ­րեւ թե գր­ված Գրի­գոր Անա­վար­զե­ցու կող­մից« որ բո­վան­դա­կում էր հե­տե­ւյալ դա­վա­նա­բա­նա­կան եւ ծի­սա­կան փո­փո­խու­թյուն­նե­րը©

            ա©            Ս© բա­ժա­կի մեջ ջուր խառ­նել:

            բ©            Ըն­դու­նել 7 Տի­ե­զե­րա­կան ժո­ղով­նե­րը:

            գ©            Քրիս­տո­սի մեջ խոս­տո­վա­նել եր­կու բնու­թյուն« եր­կու կամք եւ եր­կու ներ­գոր­ծու­թյուն:

            դ©            Տե­րու­նա­կան տո­նե­րը տո­նել հույ­նե­րի եւ լա­տին­նե­րի նման« Ծնուն­դը` դեկ­տեմ­բե­րի 25-ին« Ավե­տու­մը` մար­տի 25-ին« Տեառ­ն­ըն­դա­ռա­ջը` փե­տր­վա­րի 2-ին եւ այ­լն:

            ե©            Ծնն­դյան եւ Հա­րու­թյան ճրա­գա­լույց­նե­րը լու­ծել մի­այն ձե­թով ու ձկով:

            զ©            Ս© Աս­տ­վա­ծը եր­գել Քրիս­տոս բա­ռի հա­վե­լու­մով© «Քրիս­տոս որ խա­չե­ցար»:

            Ժո­ղո­վա­կան­նե­րը« բա­ցի 5 եպիս­կո­պո­ս­նե­րից ըն­դու­նե­ցին այս փո­փո­խու­թյուն­նե­րը: Նույն ժո­ղո­վում կա­թո­ղի­կոս ըն­տր­վեց մի­ու­թյան ջա­տա­գով­նե­րից Կոս­տան­դին Գ Կե­սա­րա­ցին /1307-1322/:

            Սսի ժո­ղո­վի որո­շում­նե­րը լուրջ ընդ­դի­մու­թյուն են առաջ բե­րում ինչ­պես Արե­ւե­լյան Հա­յաս­տա­նում« այն­պես էլ Կի­լի­կի­ա­յում: Լե­ւոն թա­գա­վո­րին հա­ջոր­դած 0շի­նը /1307-1320/ ամեն ջանք գոր­ծա­դ­րեց այդ որո­շում­նե­րը ի գործ դնե­լու հա­մար« կանգ չառ­նե­լով նույ­նիսկ բան­տար­կու­թան եւ աք­սո­րի վրա:

            Ստեղ­ծ­ված խռո­վու­թյուն­նե­րին վերջ տա­լու հա­մար 0շի­նը 1316 թվա­կա­նին գու­մա­րում է Ադա­նա­յի ժո­ղո­վը« 13 եպիս­կո­պո­ս­նե­րի« 7 վար­դա­պետ­նե­րի եւ 10 իշ­խան­նե­րի մաս­նա­կ­ցու­թյամբ: Այս ժո­ղո­վում քն­նար­կ­վում են Սսի ժո­ղո­վի որո­շում­նե­րի դեմ եղած առար­կու­թյուն­նե­րը« մեր­ժ­վում այդ առար­կու­թյուն­նե­րը իբ­րեւ թե ճշ­մար­տու­թյան հա­կա­ռակ եւ կր­կին ան­գամ հաս­տատ­վում Սսի ժո­ղո­վի որո­շում­նե­րը: Նման ժո­ղով­նե­րը սա­կայն« չէ­ին կա­րող Հայ Եկե­ղե­ցու ավան­դու­թյուն­նե­րը խա­թա­րել եւ բնա­կան է« ժա­մա­նա­կավ­րեպ նշա­նա­կու­թյուն ու­նե­ցան:

            0շին թա­գա­վո­րը« Ադա­նա­յի ժո­ղո­վից հե­տո« 1318 թվա­կա­նին դի­մում է Հով­հան­նես ԻԲ պա­պին /1316-1334/ եւ Ֆրան­սի­ա­յի Փի­լիպ­պոս թա­գա­վո­րին« խն­դ­րե­լով Եկե­ղե­ցի­նե­րի մի­ու­թյու­նից հե­տո խոս­տաց­ված օգ­նու­թյու­նը: Պա­պը« սա­կայն« որոշ դրա­մա­կան օգ­նու­թյուն մի­այն ու­ղար­կե­լով« առա­ջար­կում է այս ան­գամ« որ Հայ Եկե­ղե­ցում էլ հի­վանդ­նե­րի օծ­ման յու­ղը եպիս­կո­պո­սը օր­հ­նի եւ որ Դրոշ­մի խոր­հուր­դը մի­այն եպիս­կո­պո­սը կա­տա­րի:

            Խոս­տաց­ված օգ­նու­թյան սպա­սու­մով 1320 թվա­կա­նին 0շին թա­գա­վո­րը կն­քում է իր մահ­կա­նա­ցուն« թա­գա­վո­րու­թյու­նը թող­նե­լով իր ման­կա­հա­սակ որ­դուն` Լե­ւոն Ե-ին /1320-1342/: Վեր­ջի­նս« շա­րու­նա­կե­լով իր նա­խորդ­նե­րի լա­տի­նա­սեր քա­ղա­քա­կա­նու­թյու­նը« շա­հում է մի­այն մահ­մե­դա­կան« հատ­կա­պես Եգիպ­տո­սի մա­մե­լյուկ­նե­րի թշ­նա­մու­թյու­նը« որոնց հա­ճա­խա­կի հար­ձա­կում­նե­րը սկիզբ դրե­ցին Կի­լի­կի­ա­յի Հայ­կա­կան թա­գա­վո­րու­թյան կոր­ծան­մա­նը /1375 թ©/:

            Արեւ­մուտ­քը« հայ ժո­ղո­վր­դի եւ Կի­լի­կի­ա­յի թա­գա­վո­րու­թյան այս ճգ­նա­ժա­մա­յին պա­հին« փո­խա­նակ կա­տա­րե­լու իր խոս­տում­նե­րը« նո­րից կրո­նա­կան հար­ցեր էր մեջ բե­րում եւ զա­նա­զան նոր առա­ջարկ­ներ անում: Զայ­րա­ցած արեւ­մուտք­ցի­նե­րի այս ըն­թաց­քից« Մես­րոպ Ա Ար­տա­զե­ցի կա­թո­ղի­կո­սը /1359-1372/« 1361 թվա­կա­նին գու­մա­րում է Սսի Ը ժո­ղո­վը եւ հրա­մա­յում Հայ Եկե­ղե­ցու ծի­սա­կար­գից վե­րաց­նել ամեն մի նո­րա­մու­ծու­թյուն« որ ար­դյունք է եղել Կի­լի­կյան թա­գա­վոր­նե­րի լա­տի­նա­մոլ քա­ղա­քա­կա­նու­թյան: