Վարք Ղևոնդյանց կամ Հայ Եկեղեցու պատմական առաքելությունը
19.10.2026
Հարցազրույց Տ. Վրթանես քհն. Բաղալյանի հետ
— Տե՛ր Վրթանես, ի՞նչ նշանակություն ունեցան Սուրբ Ղևոնդյանց քահանաների սխրանքն ու նահատակությունը հայ հոգևոր-ազգային ինքնության պահպանման գործում:
— Սրբոց Ղևոնդյանց քահանաների նահատակությունն առանցքային դեր է ունեցել հայ հոգևոր-ազգային ինքնության պահպանման գործընթացում։ Նրանք մարմնավորեցին այն սկզբունքը, ըստ որի՝ քրիստոնեական հավատքը հայ ժողովրդի համար ոչ միայն կրոնական պատկանելություն է, այլև ազգային ինքնագիտակցության հիմնասյուն։ Ղևոնդյանց վկայությամբ հաստատվեց Հայոց Եկեղեցու պատմական առաքելությունը՝ լինել ոչ միայն հոգևոր կառույց, այլ նաև ազգային գոյապահպանության կրող։
— Ղևոնդյանց քահանաները ինչպե՞ս են ոգեշնչել հայոց զորքին Ավարայրի ճակատամարտում:
— Ղևոնդյանց քահանաները Ավարայրի ճակատամարտում հանդես եկան որպես հոգևոր առաջնորդներ՝ զորքին ներշնչելով հավատքի և զոհաբերության գիտակցություն։ Նրանց քարոզչական և աղոթական ներկայությունը նպաստեց նրան, որ պայքարն ընկալվի ոչ միայն որպես ռազմական դիմակայություն, այլև որպես հավատքի և հոգևոր ազատության պաշտպանություն։ Այդ ընկալումն էր, որ Ավարայրը վերածեց հոգևոր հաղթանակի՝ անկախ ռազմաքաղաքական արդյունքից։
— Գարեգին Նժդեհն ասում էր՝ Եկեղեցին Եկեղեցի՛ է իր նահատակներով, և չկա կյանքն ազգին և հայրենիքին պատարագելու չափ մեծ երջանկություն աշխարհում։ Հայոց Եկեղեցին ազգային Եկեղեցի է, և «վասն հաւատոյ, վասն հայրենեաց» սրբազան գաղափարը նրան առաջնորդել է Ավարայրից ցայսօր։ Ինչպե՞ս է Ղևոնդյանց կերպարը ներգործել հայ ապագա հոգևորականության գաղափարատիպի ձևավորման վրա:
— Ղևոնդյանց կերպարը էական ազդեցություն է ունեցել հայ հոգևորականության դասական տիպարի ձևավորման վրա։ Հայոց Եկեղեցու ինքնընկալման մեջ հոգևորականը կոչված է ծառայելու ոչ միայն եկեղեցական միջավայրում, այլ նաև ազգային կյանքի վճռորոշ պահերին։ «Վասն հաւատոյ, վասն հայրենեաց» գաղափարախոսությունը դարձավ հոգևոր ծառայության ազգային հիմք՝ սերնդեսերունդ փոխանցվելով որպես պարտավորություն և ուղենիշ։
— Հայտնի է, որ 44-օրյա պատերազմին մասնակցել են բանակում ծառայող գնդերեցները՝ նաև Դուք, և կամավորական հոգևորականները։ Ինչպե՞ս եք գնահատում հոգևորականների դերը պատերազմում և խաղաղության ժամանակ՝ հայրենիքի և հավատքի պաշտպանության գործում։
— Պատերազմական պայմաններում հոգևորականության դերը դրսևորվում է զինվորի հոգեբանական և բարոյական կայունության ապահովման գործում։ 44-օրյա պատերազմի ընթացքում գնդերեցներն ու կամավոր հոգևորականները իրականացրել են հոգևոր խնամք՝ գտնվելով զինվորի անմիջական միջավայրում։ Խաղաղ ժամանակներում ևս այդ ծառայությունը կարևոր նշանակություն ունի բանակի ներքին դիմադրողականության և արժեհամակարգային կայունության պահպանման համար։
— Վարդանանց ճակատամարտը խորհրդանշում է քրիստոնեական հավատքի և ազգային ինքնության պաշտպանության միասնական պայքար: Ի՞նչ զուգահեռներ եք տեսնում Արցախյան և Վարդանանց պատերազմների միջև:
— Վարդանանց և Արցախյան պատերազմների միջև հնարավոր է տեսնել էական գաղափարական ընդհանրություններ։ Երկու դեպքում էլ հայ ժողովուրդը կանգնած է եղել ինքնության, արժեհամակարգի և գոյության պահպանման հիմնարար խնդրի առաջ։ Թեպետ պատմական և քաղաքական համատեքստերը տարբեր են, սակայն պայքարի խորքային շարժառիթը նույնն է՝ հավատքի և ազգային ինքնության պաշտպանությունը արտաքին ճնշումների պայմաններում։
— Հայ հոգևորականության Ղևոնդյանց վարքի ուրիշ դրսևորումներ ևս հայտնի են պատմության ընթացքում՝ Ֆիդայական շարժման ժամանակ, Առաջին աշխարհամարտում, Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերում և այլուր։ Ի՞նչ խորհրդանշական դրվագներ կառանձնացնեք:
— Հայոց պատմության ընթացքում բազմիցս արձանագրվել են Ղևոնդյանց վարքի շարունակական դրսևորումներ։ Ազատագրական շարժումների, Առաջին աշխարհամարտի և ազգային հերոսամարտերի ընթացքում հոգևորականությունը հանդես է եկել որպես ազգային դիմադրության գաղափարական և հոգևոր հենարան։ Այդ դրվագները վկայում են, որ Հայոց Եկեղեցին պատմականորեն կիսել է իր ժողովրդի ճակատագիրը։
— «Անկրոն էակը հրաշունչ զինվոր չի դառնա»,— ասում էր Նժդեհը: Կպատմե՞ք որևէ դեպք Ձեր հոգևոր ծառայության ընթացքում, երբ հայ զինվորի կամ հավատացյալի ոգեշնչման մեջ զգացել եք նահատակների վարքի ազդեցությունը:
— Իմ հոգևոր ծառայության ընթացքում բազմիցս առիթ եմ ունեցել նկատելու, որ նահատակների օրինակն էական ազդեցություն է գործում զինվորի և հավատացյալի հոգևոր վիճակի վրա։ Վարդանանց և Ղևոնդյանց հիշատակը հաճախ դառնում է ներքին զորացման աղբյուր՝ նպաստելով պատասխանատվության և զոհաբերության գիտակցման խորացմանը։
— Սույն թվականի հունվարի 29-ին՝ Հայոց բանակի տոնին հաջորդող օրը, ՀՀ պաշտպանության նախարար Ս. Պապիկյանի հրամանով լուծարվեց ՀՀ ԶՈՒ Հոգևոր ծառայությունը ՀՀ պաշտպանության նախարարության համակարգում։ Ի՞նչ բացասական հետևանքներ կարող է ունենալ դա Հայոց բանակի մարտունակության և բարոյահոգեբանական վիճակի վրա։
— Բանակում հոգևոր ծառայության դադարեցումը կարող է բացասաբար անդրադառնալ զինծառայողների բարոյահոգեբանական վիճակի վրա։ Հոգևորականության ներկայությունը կարևոր գործոն է սթրեսային իրավիճակներում զինվորի ներքին հավասարակշռությունը պահպանելու համար։ Այդ համակարգի բացակայությունը կարող է թուլացնել բանակի ներքին համախմբվածությունն ու արժեքային հիմքերը։
Բանակում գնդերեցների ծառայության լուծարումը չի կարող դիտարկվել միայն որպես վարչարարական կամ կառուցվածքային փոփոխություն։ Այն ունի խորքային սոցիալ-հոգեբանական և արժեքային հետևանքներ, որոնք անհրաժեշտ է քննարկել առանց հուզականության, բայց նաև առանց ձևական ընդհանրացումների։
Առաջին հերթին պետք է արձանագրել, որ գնդերեցը բանակում դասական իմաստով հոգևորականից ավելի լայն դեր ունի։ Նա ո՛չ հրամանատար է, ո՛չ վերահսկող, այլ միջնորդ՝ զինվորի և համակարգի միջև։ Շատ դեպքերում հենց գնդերեցն է մասնակցել միջանձնային լարվածությունների մեղմմանը, ծառայության ընթացքում առաջացած բարոյահոգեբանական ճգնաժամերի հաղթահարմանը, զինվորի ներքին դիմադրողականության ամրապնդմանը։ Նրա բացակայությունը կարող է հանգեցնել այն բանին, որ նման խնդիրները կա՛մ կմնան չլուծված, կա՛մ կփորձեն լուծվել բացառապես վարչական մեխանիզմներով, որոնք միշտ չէ, որ արդյունավետ են փակ ռազմական միջավայրում։
Երկրորդ կարևոր հանգամանքը բանակում առաջացող հոգևոր-արժեքային վակուումն է։ Բանակը փակ ինստիտուտ է, որտեղ գաղափարական ու արժեքային դատարկությունը հազվադեպ է երկար պահպանվում։ Պաշտոնական, վերահսկելի հոգևոր ներկայության բացակայության պայմաններում այդ վակուումը կարող է լցվել ոչ ինստիտուցիոնալ, անկառավարելի կրոնական ազդեցություններով։ Խոսքը չի վերաբերում միայն զանգվածային երևույթներին. նույնիսկ առանձին դեպքերը կարող են ունենալ համակարգային հետևանքներ։
Այս համատեքստում առանձնակի ուշադրության է արժանի աղանդավորական խմբերի հնարավոր ակտիվացումը։ Երբ բանակում չկա հաստատված և պետության կողմից վերահսկվող հոգևոր ծառայություն, վերահսկողությունը կրոնական ներգործությունների նկատմամբ դառնում է ոչ թե կանխարգելիչ, այլ ռեակտիվ։ Սա կարող է ստեղծել պայմաններ փակ խմբային ազդեցությունների, ներքին պառակտումների և զինվորների գաղափարական մանիպուլյացիայի համար։
Բացի այդ՝ որոշ կրոնական հոսանքներ հայտնի են զինվորական ծառայության, զենք կրելու կամ ռազմական պարտականության նկատմամբ բացասական վերաբերմունքով։ Եթե նման գաղափարները չվերահսկվեն, դրանք կարող են աստիճանաբար ձևավորել ծառայությունից խուսափելու, դասալքության կամ պարտազանցության բարոյական լեգիտիմացման գաղափարական հիմքեր։ Այստեղ խոսքը ոչ թե անհատի հավատքի ազատության սահմանափակման, այլ բանակի գործունակության պահպանման մասին է։
Վերջապես, պետք է ընդգծել, որ հարցը չի վերաբերում միայն կրոնական գործոնին։ Այն առնչվում է բանակի ներսում վստահության, հոգեբանական կայունության և ներքին համերաշխության համակարգին։ Գնդերեցների ինստիտուտն այդ համակարգի բաղադրիչներից մեկն էր, և դրա վերացումը՝ առանց փոխարինող մեխանիզմների ներդրման, կարող է ստեղծել դժվար կանխատեսելի ռիսկեր։
Հետևաբար՝ գնդերեցների ծառայության լուծարումը պահանջում է ոչ թե լուռ ընդունում կամ մերժում, այլ խորքային մասնագիտական քննարկում՝ հաշվի առնելով բանակի առանձնահատկությունները և ազգային անվտանգության շահերը։
— Ի՞նչ ազդեցություն կարող են ունենալ Ղևոնդյանց և Վարդանանց կերպարները երիտասարդ սերնդի հոգևոր և հայրենասիրական դաստիարակության վրա:
— Ղևոնդյանց և Վարդանանց կերպարները կարևոր դաստիարակչական նշանակություն ունեն երիտասարդ սերնդի համար։ Նրանք ներկայացնում են հավատքի, ազգային պատասխանատվության և անձնազոհության ամբողջական օրինակ, որը կարող է նպաստել գիտակից քաղաքացիական և հայրենասիրական դիրքորոշման ձևավորմանը։
— Ի՞նչ խորհուրդ կտաք հավատացյալներին՝ ներկայիս ռազմական մարտահրավերներին ու հոգևոր փորձություններին դիմակայելու համար:
— Ներկայիս մարտահրավերների պայմաններում հավատացյալներին խորհուրդ եմ տալիս պահպանել հոգևոր զգոնությունը, ամրապնդել հավատքը և մնալ ազգային ու եկեղեցական ինքնության շրջանակում։ Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ հոգևոր ամրությունը վճռորոշ գործոն է թե՛ փորձությունների հաղթահարման, թե՛ ազգային վերականգնման ճանապարհին։
Հարցազրույցը՝
Անի ՆԱԶԱՐՅԱՆԻ