Իմաստուն ուսուցչի սպասված գիրքը
21.10.2026
Քանի որ մասնագիտության բերումով ծանոթ եմ աշխարհի հիմնական կրոններին՝ զրադաշտությանը, բուդդիզմին, քրիստոնեությանը, մահմեդականությանը՝ վերջիններիս սրբազան մատյաններով, բնականաբար, ինձ կարող եմ թույլ տալ դատողություններ անել հավատքի և խղճի ազատության մասին՝ լինելով Հայ Առաքելական Եկեղեցու գիտակցված հավատացյալ:
Քրիստոնեությունը մարդասիրական կրոն է՝ բոլորովին հեռու ռասիզմից: Հայ Առաքելական Եկեղեցին շատ մեծ դեր է կատարել հայ ժողովրդի ազգային ոգին և քաղաքական ազատությունը պահպանելու գործում: Եթե որևէ մեկն ուշադիր կարդացել է Եղիշեի «Վասն Վարդանայ և հայոց պատերազմին» դյուցազներգությունը, պետք է հիշի այն դրվագը, որտեղ նկարագրվում է, թե հայ կանայք ինչպիսի անկեղծ զայրույթով են ընդդիմանում կրոնափոխության պահանջին և ամուսինների հետ գնում Ավարայր: Ազգային այդ խոր գիտակցության ոգին հրաշալի պատկերված է Գրիգոր Խանջյանի «Ավարայրի ճակատամարտը» հանճարեղ կտավում:
XI դարում ռազմական քաջ գործիչ Գրիգոր Մագիստրոսն իր «Առ ոմն» մարտական քերթվածում որդուն հղում է երկու պատգամ. նա պետք է հիշի, որ սերում է Հայկ Նահապետից, և երկրորդ՝ պարծենա, որ դավանում է Հիսուսին:
XI դարի պատմիչ Արիստակես Լաստիվերցին՝ մեծ կենսասերը, նկարագրելով տիեզերահռչակ Անիի կործանումը, արձանագրում է հայի հեռացումը Աստծու տասը պատվիրաններից, որի հետևանքով էլ կործանվեց չքնաղ Անին, ու նրա բնակիչները ցրվեցին աշխարհով մեկ: Օրինակներն այնքան շատ են, և դրանք պետք է նորացվեն ժամանակի ընթացքում՝ հայապահպան քրիստոնեության պատվիրաններին հավատարիմ մնալու ազդեցիկ պատգամներով:
Ահա այդպիսի մի հրաշալի հիշեցում է ընդամենը մի քանի օր առաջ իմ կարդացած Իսահակ վարդապետի «Ուսուցիչը» գիրքը (խմբագիր՝ Ա. Գալստյան):
Այնքան կուզեի, որ շատերը կարդային այդ մարդասիրությունը՝ հայ մարդու օրինակելի նկարագիրը ներկայացնող գիրքը:
Այս գեղարվեստական էսսեն ինչ-որ առումով համախորհուրդ է Գրիգոր Տաթևացու ճշմարտացի ու հրաշալի մտքերին, որոնց շնորհիվ մարդու կարճատև կյանքն առավել կհեշտանա, մարդը կհեռանա վայրենական չարության ախտանիշներից:
Գիրքը լիովին անկեղծ պատկերն է մեր օրերի կյանքի. բավական է կարդալ տաքսիստի և ուսուցչի խոսակցությունը:
Հիանալի ձևով, հասարակության տարբեր խավերի հետ հանդիպումների ժամանակ ուսուցիչը մատչելի զրույցներով բացատրում է քրիստոնեության էությունը: Նրա իմաստուն զրույցներից պարզ է դառնում, թե Հայ Առաքելական Եկեղեցու ուսմունքը որքան կարևոր է ամեն հայ անհատի և նույնքան՝ հայ ազգի համար:
Ես միշտ հիշում եմ, որ մեր Եկեղեցու վեհափառը՝ Չորեքչյանը, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից անմիջապես հետո Իոսիֆ Ստալինի առաջ դնում է Էջմիածնի Մայր Աթոռի պահանջները՝ արտասահմանյան դրամ ունենալը, Գևորգյան ճեմարանի անխափան գործունեությունը, Եկեղեցու՝ մամուլ ունենալու ազատությունը, Հայաստանում եղած եկեղեցիների նորոգումը և այլ պահանջներ: Ստալինը տալիս է իր համաձայնությունը:
Իսահակ վարդապետ Պողոսյանը բազմագիտակ է: Նա հիանալի գիտի Հայ Եկեղեցու պատմությունը, որը վաղուց հատորներով շարադրված է ոչ միայն հայերեն, այլև եվրոպական լեզուներով: Նա ծանոթ է նաև հայ միջնադարյան մատենագրությանը: Քաջատեղյակ է աղանդավորական հին ու նոր շարժումներին: Շատ հետաքրքիր ձևով ներկայացնում է իրական կյանքի հիմքում ընկած չորս տարրերի՝ հողի, ջրի, կրակի և օդի նշանակությունը, որը նույնքան ուշագրավ բացատրում է Եզնիկ Կողբացին «Եղծ աղանդոց»-ում:
Ընթերցողը մատչելի և հստակ եղանակով կյուրացնի, թե ինչու որոշ թվեր քրիստոնեական կրոնում ունեն խորհրդանշային արժեք:
Գրքից կարելի է իմանալ, թե միջնադարում Հայ Եկեղեցում ինչ նշանավոր հոգևորական գիտնականներ ենք ունեցել. նրանց թվում են Անանիա և Գրիգոր Նարեկացիները, Հովհաննես սարկավագ Իմաստասերը, Ներսես Շնորհալին:
Աստվածաշնչի մեկնաբանությանը նվիրված են հայերեն բազմաթիվ գրքեր: Այսօր առավել կարևոր է հատկապես Նոր Կտակարանի՝ Ավետարանի բացատրությունը: Գրքում կան շատ ուշագրավ հատվածներ, որոնցում երևում է, որ աստվածաբանական գիտելիքներ չունեցող մարդիկ երբեմն չեն ընկալում Քրիստոսի վարդապետությունը: Շատերը նկատած կլինեն, որ կան մարդիկ՝ կախում են խաչը վզից, սակայն խաչի իմաստը չգիտեն, գաղափար չունեն, որ խաչը կենաց ծառի խորհրդանիշն է:
Հիանալի է, որ գրքում բերվում են ֆրանսիացի հայագետ Մ. Լակրոզի և անգլիացի հայագետ Ֆր. Կոնիբերի կարծիքները հայերեն Աստվածաշնչի կատարյալ լինելու մասին: Այստեղ հիշատակում եմ Լակրոզի հիացական խոսքը. «….Մենք ունենք ողջ Աստվածաշնչի գերազանց թարգմանությունը, որ կատարել են հայ գիտնականները հինգերորդ դարի սկզբին՝ մոտավորապես 412-ին»:
Շահեկան է «Սասնա ծռեր» կամ «Սասունցի Դավիթ» էպոսի կապը քրիստոնեության հետ: Հիշենք, որ Սասնա բոլոր դյուցազուններն իրենց թևի վրա ունեին քրիստոնեական խաչը: Երբ Հայաստանը դժվարին վիճակի մեջ էր հայտնվում, դյուցազունների թևի վրա խաչը սևանում էր ՝ ազդարարելով վտանգը:
Խորհրդանշային արժեք ունի նաև Մարութա վանքի վերաշինումը: Դավիթը վերաշինում է իր հոր կառուցած Մարութա վանքը, սակայն ամեն առավոտ շինարար վարպետները նախորդ օրվա կառուցածը գտնում են քանդված: Ոչ ոք չգիտեր դրա պատճառը: Դավիթը երազ է տեսնում, որում Աստծու հրեշտակը հուշում է, որ վանքի պատի մեջ պետք է դնել Դավթի սուրը, և վանքը կանգուն կլինի: Այդպես էլ անում է մեր ազգային էպոսի գլխավոր հերոսը, և Մարութա վանքը մնում է կանգուն:
Այս գրքում հիանալի է բացատրված էպոսի պատգամը հայ կանանց: Էպոսի դյուցազունների կանայք անսահման նվիրված են իրենց ամուսիններին: Այդպիսին են
Քառսուն Ծամ Դեղձունը, Արմաղանը, Խանդութը, Գոհարը, որոնք անմնացորդ նվիրված են իրենց ամուսիններին:
«Ուսուցիչը» գրքում կարևոր կերպար է դեռ մեր էպոսից էլ առաջ՝ Տիգրան Երվանդյանի քույր Տիգրանուհին, որն ամուսնացած էր Մարաստանի արքա Աժդահակի հետ, սակայն կռահում է իր ամուսնու դավերը եղբոր նկատմամբ ու վտանգելով իր կյանքը՝ զգուշացնում է եղբորը՝ փրկելով իր հայրենիքը:
Ովքեր ծանոթ են Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմությանը, գիտեն, որ մեր Եկեղեցին միաբնակության հետևորդն է: 451-ին, երբ հայ նախարարներն ու հոգևոր դասը գնացին Ավարայրի դաշտ՝ իրենց հավատն ու հայրենիքը պաշտպանելու, չկարողացան պատվիրակներ ուղարկել Քաղկեդոն քաղաքում տեղի ունեցած համաքրիստոնեական տիեզերական ժողովին: Քաղկեդոնի ժողովում դրված էր Հիսուս Քրիստոսի միաբնակ թե երկբնակ լինելու խնդիրը: Քաղկեդոնի ժողովն ընդունեց Հիսուս Քրիստոսի երկբնակ լինելը: Ավարայրի դեպքերից հետո Հայաստանի Եկեղեցին 506-ին Դվինում հրավիրեց համահայկական ժողով, և Բաբկեն Ոթմսեցի կաթողիկոսի գլխավորությամբ ընդունվեց Հայոց Եկեղեցու՝ միաբնակ լինելու որոշումը: «Ուսուցիչը» գրքում հստակ բացատրվում է, թե ինչու Հայ Եկեղեցին չընդունեց Քաղկեդոնի ժողովի որոշումը:
Իսահակ վարդապետի գրքում կան մտքեր, որոնք արժե նույնությամբ վկայակոչել, ինչպես՝ «Աշխարհի հավասարակշռությունը խախտվել է: Մարդիկ ներըմբռնողաբար ավելի հակված են ընդունելու բռնության և ուժի օրենքը, իսկ սիրո և հարգանքի սկզբունքը սոսկ զգայուն պարզամտություն են համարում» (էջ 68):
Ինչպես բոլոր քաղաքակիրթ դարերում, այնպես էլ հիմա, Իսահակ վարդապետը պահանջում է դատական համակարգի օրինավորություն: Որպես ներգործող օրինակ՝ բերվում է մի հայտնի և ընչաքաղց դատավորի վարքագիծը, որը, բոլորովին անտեսելով դատական օրենքի պահանջները, դրամ էր կուտակում, զբաղվում վաշխառությամբ, աչքի ընկնում անիրավ վարքագծով: Սակայն մի անգամ՝ եկեղեցում լսած քարոզի ժամանակ, այդ նույն դատավորը սարսափում է Աստծու պատժից ու փոխում է իր կյանքի կործանարար ընթացքը: Մարդկային ագահությունը կանխելու համար հայ միջնադարի տաղասացները՝ Ֆրիկը, որն ի դեպ հոգևորական չէր, Մկրտիչ Նաղաշը, Պաղտասար Դպիրը և շատ-շատերը գրել են ահազանգող քերթվածներ:
«Ուսուցիչը» հիանալի գրքում հիշարժան դեմքեր են դառնում հայ ժողովրդի մի շարք իրական-պատմական նշանավոր կանայք, որոնք հայրենիքի նկատմամբ ունեցել են խորախորհուրդ պարտքի զգացում: Այդպիսի նվիրյալ ու անմոռանալի կանայք էին Կիլիկյան Հայաստանի Զապել և Կեռան թագուհիները: Կիլիկյան Հայաստանի նշանավոր կանանցից էր նաև Զարմանուհին՝ Ռուբինյան Հեթում սպարապետի կինը, որն իր ամուսնու մահից հետո հռչակվել է թագուհի: Ոչ ազնվական ծագում ունեցող հայ կանանցից հիշատակվում են Անի մայրաքաղաքի հերոսուհի նահատակ Այծեմնիկը և Աղբյուր Սերոբի կինը՝ Սոսե Մայրիկը:
«Ուսուցիչը» գիրքն ունի անհրաժեշտ ծանոթագրություններ: Հայ Եկեղեցու և հայ գրականության մեջ պաշտամունքային առանձնահատուկ դեմք է Աստվածամայրը: Այդ սրբուհու վերաբերյալ տրվում են ուշագրավ տեղեկություններ: Չմոռանանք, որ Մխիթարյան միաբանության հիմնադիր Մխիթար Սեբաստացին իր լուսավորչական հսկայական գործունեությունը ծավալել է՝ խորին հավատ ունենալով Աստվածամոր հովանավորության նկատմամբ:
Հայ Եկեղեցու պատմության հիանալի գիտակ, Լազարյան ճեմարանի հռչակավոր պրոֆեսոր, եվրոպական հայագիտության մեջ մեծ հեղինակություն վայելող Մկրտիչ Էմինը վկայում է, որ դեռ 1874-ին Բարդուղիմեոս առաքյալի ձեռքով Հայաստան բերված Աստվածամոր պատկերը շարունակում էր պահպանվել Արևմտահայաստանի Հոգյաց վանքում: Բ. Շանթր անունով ֆրանսուհի տիկինը 1893-ին Փարիզում տպագրել է «A travers l’ Arménie Russe» արժեքավոր ուղեգրությունը, որում նկարագրում է իր ջերմ տպավորությունները Տաթևի վանքից: Վանքում ֆրանսերենին տիրապետող վարդապետը հայտնել է, որ իրենց մոտ պահվում են համաքրիստոնեական բազմաթիվ սրբություններ՝ Տիրոջ խաչից մի կտոր, մասունքներ սուրբ առաքյալներից, Մարիամ Աստվածածնի մազերից մի փունջ:
«Ուսուցիչը» գրքում խոսվում է աշխարհում տեղի ունեցած հայտնի հեղափոխությունների մասին, և տեղին է մեջբերվում Եղիշե Չարենցի «Ամբոխները խելագարված» պոեմից մի հատված: Չարենցի պոեմը վերժամանակյա երևույթ է:
Աշխարհի բազմաթիվ իմաստուններ մերժել են հեղափոխությունները՝ նրանց անկանխատեսելի հետևանքների պատճառով, ու խորհուրդ են տվել հետևել լայնախոհ ու արդար ղեկավարման ճանապարհին: Գրքի հեղինակը տեղյակ է մարդկային հասարակության հարափոփոխ էությանը: Խաղաղությունն ու լիակատար հաշտությունը դիվանագիտական մեծագույն հմտություն են պահանջում. «Անհանգստությունը, այսպես ասած, բոլոր ժամանակների հիվանդությունն է, խաղաղությունը՝ հաջողության հասածների գյուտը» (էջ 138):
Գիրքը հուշում է Հիսուսի արդար խոսքը. «Սրով եկողը պետք է սրից էլ ընկնի»:
Գրքում կան բնության գեղեցիկ տեսարաններ, որոնք մարդուն հիշեցնում են գեղեցիկը զգալու՝ նրան տրված աստվածային եզակի շնորհը, իսկ դա կարելի է վայելել, եթե մարդն ապրի ըստ Աստվածաշնչի տասը պատվիրանների: Ահա այս է իմաստուն գրքից բխող կարևորագույն եզրակացությունը:
Աելիտա ԴՈԼՈՒԽԱՆՅԱՆ,
բ. գ. դ., ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ