Ինչո՞ւ էր Հիսուս խոսում առակներով

Ինչո՞ւ էր Հիսուս խոսում առակներով 18.11.2026

Պատկերացնենք մի ուսուցչի, որը ցանկանում է բացատրել արդարության իմաստը։ Նա կարող է, իհարկե, սահմանում տալ և կանոններ թվարկել, բայց կարող է և պարզապես պատմել մի վիրավոր մարդու մասին, որի կողքով երկու կրոնական պաշտոնյաներ անտարբեր անցնում են, մինչդեռ օգնության է հասնում ինչ-որ օտարական, որից նման քայլ գուցե չէինք սպասի։
Արդարության «բացատրման» երկրորդ տարբերակի դեպքում ունկնդիրը պարզապես տեղեկություն չէ, որ ստանում է․ նա վերանայում է իր պատկերացումները բարու, չարի և մերձավորի մասին։
Հիսուսի բարի սամարացու առակը (Ղուկ. 10.25–37) հենց այսպիսի պատմություն է։ Այն ոչ միայն հորդորում է օգնել տառապողին, այլև փոխում է հարցի ուղղությունը՝ հնչեցնելով ոչ միայն «Ո՞վ է իմ մերձավորը» հարցը, այլև «Ինչպե՞ս դու կարող ես մերձավոր դառնալ ուրիշի համար»։
Ահա՛ թե ինչու Հիսուսի առակները շարունակում են հետաքրքրել աստվածաբաններին, գրականագետներին և հոգեբաններին․ դրանք ոչ միայն գաղափարներ են վեր հանում, այլև ստիպում են վերանայել սեփական համոզմունքները և իրականությանը նայել նոր տեսանկյունից։

Ի՞նչ է առակը, և ինչո՞վ է այն տարբերվում սովորական խրատից։ «Առակ» հասկացության հիմքում համեմատության գաղափարն է։ Նոր Կտակարանում գործածված հունարեն παραβολή (պարաբոլէ) բառը կարող է նշանակել համեմատություն, պատկերավոր խոսք կամ կարճ պատմողական օրինակ։ Ավետարաններում Հիսուսի առակները հաճախ կառուցված են առօրյա կյանքի ծանոթ իրադարձությունների շուրջ՝ սերմնացանի աշխատանք, կորած ոչխարի որոնում, պարտքի վերադարձ, հողագործություն, ընտանեկան հարաբերություններ կամ հարսանեկան խնջույք։
Առակում գաղափարը չի ներկայացվում միայն վերացական սահմանումով։ Այս պարզ պատումներով ստեղծվում է մի փոքրիկ աշխարհ, որտեղ գաղափարը դառնում է գործողություն, իսկ բարոյական ընտրությունը՝ տեսանելի իրադարձություն։
Օրինակ՝ «մարդը չպետք է ագահ լինի» միտքը կարելի է արտահայտել ուղղակիորեն։ Սակայն Ղուկասի Ավետարանում Հիսուս պատմում է հարուստ մարդու մասին, որի արտերը առատ բերք են տալիս։ Մարդը որոշում է քանդել իր շտեմարանները, ավելի մեծերը կառուցել և իր ապագան ապահովված համարել, բայց նրա կյանքն անսպասելիորեն ընդհատվում է (Ղուկ. 12.16–21)։
Պատմությունն ունկնդրին ստիպում է տեսնել հակասությունը. մարդը կարող է իր ունեցվածքի աճը շփոթել կյանքի նկատմամբ լիակատար վերահսկողության հետ։ Խնդիրը հարստության գոյությունը չէ միայն, այլև այն թյուր համոզմունքը, թե նյութական ապահովությունը մարդուն ազատում է մահկանացու լինելու իրականությունից։
Այսպիսով՝ առակը չի սահմանափակվում՝ խրատը պատկերավոր դարձնելով։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչպես է մարդը մտածում, ինչ սխալ ենթադրությունների է հանգում, և ինչ է բացահայտվում, երբ այդ ենթադրությունները բախվում են իրականությանը։

Ինչպե՞ս է առակը ներգործում մարդու մտածողության վրա։ Ժամանակակից ճանաչողական հոգեբանությունը թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ, թե ինչու են պատմությունները խոր հետք թողնում մարդու գիտակցության մեջ։ Սակայն պետք է տարբերակել գիտականորեն ուսումնասիրված ընդհանուր մեխանիզմները և այն պնդումը, թե Հիսուսը գիտակցաբար կիրառել է ժամանակակից հոգեբանության տեսությունները։
Առակի ներգործությունը կարելի է բացատրել երեք փոխկապակցված գործընթացով։
Առաջին՝ պատմությունը վերացական միտքը դարձնում է որոշակի։ «Ողորմած լինել» արտահայտությունը ընդհանուր սկզբունք է, իսկ վիրավոր մարդու կողքին կանգնելը՝ տեսանելի գործողություն։ Ընթերցողը կամ ունկնդիրը կարող է պատկերացնել իրավիճակը, հասկանալ կերպարի ընտրությունը և մտովի համեմատել այն իր հնարավոր վարքի հետ։
Երկրորդ՝ առակը ձևավորում է մեր սպասումները։ Պատմության սկզբում մենք սովորաբար ենթադրում ենք, թե ինչպես պետք է զարգանան իրադարձությունները։ Երբ ավարտը հակասում է այդ սպասումներին, ստիպված ենք վերանայել մեր նախնական գնահատականը։ Բարի սամարացու առակում օգնության հասնողի ինքնությունը հենց այդպիսի շրջադարձ է առաջացնում։
Երրորդ՝ առակը մարդուն դնում է բարոյական ընտրության առաջ։ Ունկնդիրը կարող է սկզբում դատել պատմության հերոսներին՝ կարծելով, թե ինքն ավելի ճիշտ կվարվեր։ Բայց երբ պատմության բարոյական հարցը մոտենում է իր կյանքին, պարզվում է, որ ուրիշին դատելը և սեփական վարքը քննելը տարբեր բաներ են։
Հոգեբանական տեսանկյունից սա կարևոր տարբերություն է։ Մարդիկ հաճախ կարողանում են ճանաչել բարոյական սկզբունքը, բայց միշտ չէ, որ կիրառում են այն իրենց որոշումներն ընդունելիս։ Պատմությունը կարող է բացահայտել այդ հակասությունը՝ առանց ունկնդրին ուղիղ մեղադրելու։
Այնուամենայնիվ, առակի ազդեցությունը երաշխավորված չէ։ Նույն պատմությունը տարբեր մարդկանց մեջ կարող է առաջացնել տարբեր արձագանքներ՝ կախված նրանց փորձից, արժեքներից և մեկնաբանությունից։ Պատմություն լսելը ինքնին չի նշանակում, որ մարդը կփոխի իր վարքը։ Առակը հնարավորություն է ստեղծում վերանայելու մտածողությունը, բայց չի վերացնում այդ վերանայման համար անհրաժեշտ ներքին աշխատանքը։

Ինչո՞ւ են Հիսուսի առակները հասկանալի գյուղացուն, բայց դժվար՝ գիտնականի համար։ Հիսուսի առակների աշխարհը հիմնականում առօրյա կյանքն է։ Սերմնացանը ցանում է, հողագործը սպասում բերքին, հովիվը որոնում է կորած ոչխարին, պարտապանը չի կարողանում վերադարձնել պարտքը, իսկ ընտանիքում ծագում է ժառանգության շուրջ վեճը։
Այս պատկերները պատահական զարդարանքներ չեն։ Դրանք կապված են առաջին դարի պաղեստինյան հասարակական, տնտեսական և ընտանեկան իրականության հետ։ Առակների միջոցով հնարավոր է պատկերացում կազմել հողի մշակման, պարտքային կախվածության, սեփականության, հյուրասիրության և հասարակական պատվի մասին։ Միաժամանակ պետք է հիշել, որ առակը գրական ստեղծագործություն է, ոչ թե առօրյա կյանքի ուղղակի արձանագրություն։ Այն պատմական իրականության որոշ կողմեր է արտացոլում՝ դրանք ծառայեցնելով իր գաղափարական նպատակին։
Այստեղ առաջանում է հետաքրքիր հակասություն։ Պատմության արտաքին աշխարհը կարող է պարզ լինել, բայց դրա իմաստը՝ բարդ։ Հողագործության մասին պատմությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ չէ մասնագիտական կրթություն, սակայն հասկանալը, թե ինչու է այդ պատմությունը կիրառվում Աստծու արքայությանը վերաբերող խոսքում, պահանջում է ավելի խոր մեկնաբանություն։
Առակը, հետևաբար, միաժամանակ և՛ հասանելի է, և՛ պահանջկոտ։ Այն չի պարտադրում ունկնդրին իմանալ փիլիսոփայական եզրաբանությունը, բայց ակնկալում է, որ նա պատրաստ լինի մտածելու, համեմատելու և իր պատկերացումները վերանայելու։
Այս հատկությունը կարևոր էր բանավոր մշակույթի պայմաններում։ Կարճ պատմությունները, պատկերավոր հակադրությունները և հիշվող ավարտները կարող էին փոխանցվել ու պահպանվել ունկնդիրների հիշողության մեջ։ Սակայն բանավոր փոխանցումը չի նշանակում, թե Ավետարաններում առակները պահպանվել են՝ առանց որևէ փոփոխության։ Ավետարանիչները դրանք ներկայացրել են իրենց երկերի գրական և աստվածաբանական համատեքստում։ Նույն կամ նմանատիպ նյութը տարբեր Ավետարաններում կարող է տարբեր շեշտադրումներ ստանալ։

Ինչո՞ւ է առակը երբեմն բացահայտում, իսկ երբեմն՝ թաքցնում ճշմարտությունը։ Այս հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ Մարկոսի Ավետարանի չորրորդ գլխին։ Երբ աշակերտները հարցնում են սերմնացանի առակի նշանակության մասին, Հիսուսի պատասխանը կապում է առակները Աստծու արքայության խորհրդի և լսողների ընկալման հետ (Մարկ․ 4․10–12)։ Այս հատվածը մեկնաբանության բարդ խնդիրներից է, քանի որ խոսում է ոչ միայն հասկանալու, այլև չհասկանալու մասին։
Եթե առակները նախատեսված լինեին միայն ամեն ինչ հնարավորինս պարզ բացատրելու համար, ապա այս հատվածը դժվար կլիներ բացատրել։ Ինչո՞ւ պիտի ուսուցիչն ընտրեր այնպիսի խոսք, որը տարբեր ունկնդիրների մեջ կարող է ավելի շատ հարցեր առաջացնել։
Գիտական գրականության մեջ այս հարցին մեկ ընդհանուր պատասխան չկա։ Մի մոտեցմամբ՝ առակը բացահայտում է ճշմարտությունը նրանց համար, ովքեր պատրաստ են լսելու և խորհելու, բայց միաժամանակ բացահայտում է նաև ունկնդրի «փակվածությունը»։ Մյուս մեկնաբանություններն ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում Մարկոսի Ավետարանի դատաստանի թեմային՝ առակը դիտարկելով որպես խոսք, որը ոչ միայն ուսուցանում է, այլև բաժանում է արձագանքները։ Հետազոտողները քննարկում են նաև, թե որքանով է այս շեշտադրումը կապված Հիսուսի պատմական ուսուցման և որքանով՝ Ավետարանի վերջնական գրական ձևի հետ։
Սա թույլ չի տալիս պնդել, թե Հիսուսը ցանկացել է մարդկանցից թաքցնել ճշմարտությունը։ Ավելի խելամիտ է ասել, որ Ավետարաններում առակը ներկայացվում է որպես երկակի գործողություն․ այն կարող է բացել նոր իմաստի ճանապարհ, բայց նաև ցույց տալ, որ լսելը դեռևս նույնը չէ, ինչ հասկանալը կամ ընդունելը։
Այդ տարբերությունը կարևոր է նաև մեր օրերում։ Մարդը կարող է լսել նույն խոսքը, ինչ մեկ ուրիշը, բայց ընկալել այն բոլորովին այլ կերպ։ Երբեմն խնդիրը տեղեկության պակասը չէ, այլ այն, որ նոր միտքը վիճարկում է արդեն ձևավորված համոզմունքները, շահերը կամ ինքնապատկերը։

Առակի ամենաուժեղ հնարքը․ անսպասելի շրջադարձը։ Հիսուսի առակներից շատերում պատմության հիմնական իմաստը բացահայտվում է ոչ թե սկզբում, այլ այն պահին, երբ իրադարձություններն ընթանում են սպասվածից տարբեր ուղղությամբ։
Դիտարկենք երեք օրինակ։

Բարի սամարացին․ Ղուկաս 10․25–37

Սամարացիների և հրեաների միջև կրոնական ու հասարակական հակասություններ կային։ Այդ պայմաններում վիրավորին օգնության հասնող սամարացու կերպարը խախտում է ունկնդրի հնարավոր սպասումները։ Առակը բարոյականությունը ինքնության և պատկանելության հարցից տեղափոխում է դեպի իրական գործողություն։ Մարդու բարոյական արժեքը բացահայտվում է ոչ միայն նրանով, թե ինչ է դավանում կամ ինչ խմբի է պատկանում, այլև նրանով, թե ինչպես է արձագանքում ուրիշի տառապանքին։

Անառակ որդին․ Ղուկաս 15։11–32
Կրտսեր որդին վատնում է ժառանգությունը և վերադառնում տուն՝ ընդունելով իր ձախողումը։ Սակայն պատմության կենտրոնական լարվածությունն առաջանում է ոչ միայն նրա վերադարձից, այլև հոր արձագանքից և ավագ որդու դժգոհությունից։ Ունկնդիրը ստիպված է հարցնել՝ արդարությունը մի՞շտ է նշանակում յուրաքանչյուրին տալ այն, ինչին արժանի է, թե՞ ներողամտությունը կարող է բացահայտել արդարության ավելի խոր չափում։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ բարոյապես ճիշտ թվացող դիրքորոշումը կարող է թաքցնել նախանձը կամ ուրիշի ուրախությունը կիսելու անկարողությունը։

Փարիսեցին և մաքսավորը․ Ղուկաս 18։9–14
Մի կերպար ներկայանում է որպես կրոնական պարտականությունները կատարող մարդ, մյուսը՝ որպես մեղավոր, որը ողորմություն է խնդրում։ Պատմության շրջադարձն այն է, որ ունկնդրի նախնական գնահատականը չի համընկնում Հիսուսի եզրակացության հետ։ Առակը քննադատում է ոչ թե բարեպաշտությունն ինքնին, այլ այն ինքնարդարացումը, որի միջոցով մարդը սեփական արժանիքները դարձնում է ուրիշներին դատապարտելու հիմք։
Այս երեք պատմություններում կրկնվում է նույն գրական բանաձևը․ սկզբում ունկնդիրը կարծես գիտի, թե ով է ճիշտ, ով՝ սխալ, ով՝ արժանի, ով՝ անարժան։ Բայց հանկարծ պատմությունը խախտում է այդ վստահությունը։
Առակի անսպասելի շրջադարձը պարզապես հետաքրքրություն առաջացնելու միջոց չէ։ Այն կարող է բացահայտել մեր մտածողության թաքնված նախապաշարումները։ Մենք հաճախ գնահատում ենք մարդկանց ոչ միայն նրանց գործողություններով, այլև մեր նախնական պատկերացումներով՝ նրանց կարգավիճակի, անցյալի կամ պատկանելության մասին։ Առակը ստիպում է այդ պատկերացումները համադրել իրականության հետ։

Արդյոք առակի յուրաքանչյուր մանրուք գաղտնի խորհրդանի՞շ է։ Հիսուսի առակները մեկնաբանելիս տարածված գայթակղություններից մեկն այն է, որ պատմության յուրաքանչյուր առարկայի կամ կերպարի համար առանձին խորհրդանշական իմաստ գտնվի։ Այդ մոտեցմամբ նույնիսկ ճանապարհը, ծառը, դրամը կամ հագուստը կարող են վերածվել աստվածաբանական թաքնագրի։
Սակայն գիտական մեկնաբանությունը պահանջում է զգուշություն։ Ոչ բոլոր առակներն են այլաբանական կառուցվածք ունեցող պատմություններ, և ոչ բոլոր մանրամասներն են առանձին խորհրդանշական իմաստ անթեղում։ Որոշ առակներ կառուցված են մեկ հիմնական հակադրության շուրջ, մյուսներն ունեն ավելի բարդ պատկերային համակարգ։ Մեկնաբանելիս պետք է հաշվի առնել պատմության կառուցվածքը, Ավետարանի համատեքստը և առաջին ունկնդիրների պատմական միջավայրը։
Օրինակ՝ Սերմնացանի առակում Հիսուսն Ինքն է տալիս պատմության բացատրությունը (Մարկ․ 4.13–20)։ Այստեղ մեկնաբանության հիմքն արդեն իսկ առկա է բնագրում։ Բայց այլ առակների դեպքում անհրաժեշտ է խուսափել յուրաքանչյուր մանրուքի համար կամայական նշանակություն հորինելուց։
Այս հարցում կարևոր է նաև վաղքրիստոնեական մեկնողական ավանդույթը։ Եկեղեցու հայրերը հաճախ առակները կարդացել են այլաբանական եղանակով՝ դրանց մեջ բացահայտելով հոգևոր և եկեղեցաբանական իմաստներ։ Այդ մեկնաբանությունները քրիստոնեական մտքի պատմության արժեքավոր մասն են, բայց պետք է տարբերակել երկու հարց՝ ի՛նչ կարող էր նշանակել պատմությունը իր սկզբնական պատմական միջավայրում, և ինչպիսի՛ հոգևոր իմաստ է այն ստացել հետագա եկեղեցական ընթերցման ընթացքում։ Դրանք կարող են փոխկապակցվել՝ առանց նույնը լինելու։

Այսպիսով՝ առակը ոչ միայն բացատրում է, այլև փոխում է հարց տվողին։ Ինչո՞ւ էր Հիսուսը խոսում առակներով։ Ոչ միայն այն պատճառով, որ պատմություններն ավելի հեշտ են հիշվում, քան վերացական գաղափարները։ Առակը Նրա ուսուցման մեջ ավելի խորքային գործառույթ ունի․ այն հոգևոր ճշմարտությունը կապում է առօրյա փորձի հետ, բացահայտում բարոյական հակասությունները և մարդուն մղում ինքնաքննության։
Բարի սամարացու առակը վերանայում է մերձավորի մասին մեր պատկերացումները, անառակ որդու պատմությունը՝ արժանիքի և ներման հարաբերությունը, իսկ փարիսեցու և մաքսավորի առակը բացահայտում է կրոնական ինքնարդարացման վտանգը։ Այս պատմությունները շարունակում են արդիական մնալ, քանի որ վեր են հանում մարդկային վարքի կրկնվող հակասությունները։
Առակը ոչ միայն պատասխան է տալիս, այլև փոխում է մարդու դիրքորոշումները, և սրանում է նրա ուժը։ «Ո՞վ է մեղավոր» կամ «Ո՞վ է արժանի» հարցերին ավելանում են ավելի բարդ հարցադրումներ․ ինչպե՞ս ենք մենք դատում ուրիշներին, ինչի՞ց ենք խուսափում, և ի՞նչ կբացահայտվեր մեր մասին, եթե հայտնվեինք պատմության հերոսի դերում։
Հիսուսի առակավոր խոսքը հայելի է, որը ոչ միայն ցույց է տալիս մեր դեմքը, այլև փոխում է մեր հայացքը մեր իսկ նկատմամբ։ Դրա համար էլ այն չի կորցնում իր արդիականությունը․ առակը դիմում է ոչ միայն մարդու գիտելիքին, այլև խղճին, երևակայությանը և սեփական համոզմունքները վերանայելու ներքին մղումին։

Նարեկ սրկ․ Գասպարյան
Օֆելյա Գասպարյան